રેડ એલર્ટ : પાણી માટે પાણીપત

pani 1

હોળી નજીક આવે એટલે સોશિયલ મીડિયા પર મિત્રો બે ભાગમાં વહેંચાય જાય.
એક તરફ પાણીબચાવ , વૃક્ષબચાવની અપીલ કરતાં સંવેદનશીલ મિત્રો ને બીજી તરફ એક દિવસ પાણી વાપરવાથી કયામત આવી જવાની છે ? આ બધું વિદેશી મીડિયાના મગજની પેદાશ છે એમ કરીને આક્રમક થઈને પચાસે પહોંચ્યા હોય તો પણ પાંચ વર્ષના બાળકની જેમ વર્તતાં લોકો .

એમાં પણ આ વખતે હોળીના થોડા દિવસ પૂર્વે જ એક અતિશય બોલકી તસ્વીર વોટ્સએપના માધ્યમથી ફરતી થઇ. એક વિશાળ કુવાને ફરતે જામેલું સ્ત્રી પુરુષ , અબાલ વૃદ્ધનું ટોળું , જેમના હાથમાં છે લાંબા લાંબા દોરડા ને ખાલી ઘડા. એ જોઇને ભલભલાની આંખમાં કસર ઉતરી આવે. પીવાના પાણી જેમને નસીબ નથી થતાં એ લોકોની હાલત જોઇને પાણીના વેડફાટવાળી હોળી રાક્ષસી આનંદ લાગે. સ્વાભાવિક છે કે પર્યાવરણ માટે સજાગ , રંગથી હોળી ન રમનાર લોકોને પણ પાનો ચઢે ને એ પાણીના વેડફાટ અને હોળી પ્રગટાવવા કાપી નખાતા ઝાડ માટે બોલ્યા વિના ન રહી શકે.આ વર્ષે વાત માત્ર હોળીની નહોતી , ઇન્ડિયન નશાની રહી છે. એટલે કે ક્રિકેટ ,આઈ પી એલ , ચર્ચા એ રહી કે જિંદગી વધુ મહત્વની કે ખેલનો નશો ?
મહારષ્ટ્રમાં લગભગ તમામ જગ્યાએ પાણીને માટે રોજની હોળી છે પણ ક્રિકેટની રમત માટે પીચ પર છાંટવા તો પાણી જોઈએ જ … શું કરવું ?
પણ , સૌથી દુર્ભાગ્યપૂર્ણ વાત તો એ છે કે વિચારવાની આ વાતો બાલીશ મગજના લોકો ધર્મ અને કોમના મુદ્દા સાથે જોડી દે છે.
સહુ કોઈ જાણે છે કે પાણી માટે પાણીપત ખેલાય એવા દિવસો દૂર નથી છતાં આ વિષે સૌથી મોટી જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ જે પ્રચાર માધ્યમો જ કરી શકે , એ બચારા સ્ટાર અને સેલિબ્રિટીઓની રંગરેલીયા કવર કરવામાં મશગૂલ હોય છે..
એ વાત જૂદી છે કે છાશવારે સામાજિક સંસ્થાઓ એ વિષે પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે જાગૃતિ ફેલાવવાના પ્રયત્નો કરે રાખે છે.

એવી જ કોઈક વાત દિલ્હીમાં બની.
એમ કહો કે એક તમાશો થઇ ગયો. પર્યાવરણ માટે કામ કરતી જાણીતી સંસ્થા ગ્રીનપીસ દ્વારા એક પ્રતીકાત્મક પ્રદર્શન એ થયું કે પોલીસની હાજરીમાં સો જેટલા માટલામાં પાણી ભરી એને રીઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની સામે સેફ કસ્ટડીમાં રાખવાનો અનુરોધ થયો. એમનો ઉદ્દેશ હતો ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિષે જાગૃતિ ફેલાવવાનો અને જાહેર જનતાને આ વાત કેવા ગંભીર પરિણામ લાવી શકે છે તે કહેવાનો પણ વાત ગમે એટલી વેધક હોય પણ આ પ્રકારના ગતકડાંને કારણે એક તમાશો બનીને રહી ગઈ. બાકી ઉનાળો બેઠો નથી ને પીવાના પાણીનો મુદ્દો ચગે નહીં એ શક્ય જ નથી.
માત્ર બે ચાર નહીં મોટાભાગના પર્યાવરણ વિદ્વાનો માને છે કે એવો દિવસ દૂર નથી કે મોટા શહેરોમાં પણ રોજ નહાવું એ એક લક્ઝરી લેખાશે . દિલ્હી ને મુંબઈ જેવા શહેરોની વાત કરીએ તો અત્યારની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જરૂર કરતા 60% ઓછો પૂરવઠો મળે છે . વાત માત્ર મોટા શહેરો કે મહાનગરોની જ નથી. ઉત્તર પ્રદેશ , પંજાબ , હરિયાણા ,હિમાચલ પ્રદેશ , છત્તીસગઢ ને ગુજરાત આમાં શામેલ છે. એનો અર્થ એ નથી કે બીજા રાજ્યોને આ સમસ્યા નથી. બલકે ઘણા તો વિષમ કહી શકાય એવા પરિમાણમાં છે.
મહારાષ્ટ્ર તો એમાં સૌથી મોખરે છે.

હવે તો મહારાષ્ટ્રનો ખેડૂત અને આત્મહત્યા એકમેકના સમાનર્થી શબ્દ જેવા થઇ ગયા છે.

થોડા દિવસ પહેલા જ મંત્રાલયની સામે એક યુવાન ખેડૂતે ઝેર ગટગટાવી લીધું . તરતને તરત સારવાર આપવામાં આવી છતાં એ ન જ બચી શક્યો . મહારાષ્ટ્રમાં ખાસ કરીને લગભગ તમામ ગામડામાં આ જ વાત છે, પાણીના વેડફાટ કરનાર લોકોએ મહારાષ્ટ્રના ગામમાં જઈ આ યુવાન વિધવા ને કુપોષિત બાળકોને જોવા જોઈએ . દર થોડા દિવસે ખેડૂતોની આત્મહત્યા હવે લોકોના પેટના પાણી પણ હલાવી નથી શકતી . એ સમાચાર તો વાંચ્યા વિના જ પાનું ફેરવાય જાય છે .પણ અન્ય મીડિયામાં આ સમાચારો બોલકા રહે છે.

આમ પણ સમર સ્પેશીયલ વિશેષાંકોની આપણને નવાઈ નથી. કેરીના રસની વિવિધ વાનગીઓ કે પછી ઉનાળામાં કેવો મેકઅપ કરવો એ સિવાયના વિચાર કરવા જેવું કોઈને સૂઝતું નથી. મોટા શહેરોમાં પણ પાણીની સમસ્યા સામનો કરતા હોવા છતાં શહેરીજનોનું વૈચારિક દારિદ્રય એટલું ભયંકર છે તેની આ એક નિશાની છે.

આ વર્ષે ગરમીએ મઝા મૂકી એ સાથે ઇન્ડિયાના સમર સ્પેશિયલ ઈશ્યુની ગરમી નેશનલ ને ઇન્ટરનેશનલ મીડિયામાં જામી રહી છે.
એમાં પછી ઓપન મેગેઝીન હોય કે લંડનના ગાર્ડિયન , ડેઈલી મિરર કે પછી અલ ઝઝીરા , એવા ઈશ્યુમાંની એક સ્ટોરી .

જો કે આ તો એક સ્ટોરી છે પણ હકીકત તો એ છે કે મહારાષ્ટ્રમાં લગભગ તમામ ગામોમાં જ્યો કુવાના તળ ઊંડા ઉતરી ગયા છે ત્યાં આ વાત ચાલે છે , ક્યાંક ઉઘાડેચોક તો ક્યાંક ઢાંકીઢબૂરીને …

મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્ત દેંગમાલ વિસ્તારમાં એક ખેડૂતે ત્રણ પત્નીઓ રાખી છે. પણ, એક દરજ્જો માત્ર એક પત્નીને પ્રાપ્ત થયો છે, જયારે બાકીની બે પાણીવાળી બાઇ તરીકે ઓળખાય છે.
સખારામ નામના આ ખેડૂતને છ બાળકો પણ છે, પરંતુ આ છ બાળકો માત્ર પહેલી પત્ની તુકી દ્વારા જ થયાં છે. કારણ ?
કારણ કે બાકીને બે પત્નીઓ માત્ર પાણી લાવવા માટે પરણ્યો છે.
લાગ્યોને આંચકો ?
આ આજની વાસ્તવિકતા છે. પાણી માટે પત્ની …
સખારામ મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તાર વિદર્ભના દેંગમાલ ગામમાં રહે છે.
દેંગમાલનાં ઘરમાં વર્ષોથી આ પ્રથા પ્રચલિત છે, જેને પંચાયતે પણ માન્યતા આપી છે. તેનું કારણ છે પાણીની ગંભીર સમસ્યા. ગામમાં કયાંય નળ નથી. એટલા માટે આ પત્નીઓ ત્રણ કિ.મી. દૂર પગે ચાલીને પાણી લાવે છે અને એટલા માટે તે પાણીવાળી બાઇ તરીકે ઓળખાય છે. બીજી અને ત્રીજી પત્ની એ જ સ્ત્રી બની છે, જેના પતિનું કાં તો મૃત્યુ થયું હોય અથવા તો પતિએ તેને તરછોડી દીધી હોય. એટલે સખારામ કંઇ એક માત્ર નથી જેને આ પાણી માટે લગ્ન કર્યા હોય!!

ગામમાં છોકરીના જન્મ પર ખુશાલી મનાવવામાં આવે છે, કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે પાણી ભરવા માટે કોઇ આવી ગયું. જોકે ગામની મહિલાઓ બિચારી ભારે આશાવાદી છે , અમને આશા છે કે ભલે આઝાદીના સાડા છ દાયકા સુધી પીવાના પાણીના નળ ન આવ્યા પણ હવે તો આવશે જ ને. કંઈ નહીં તો જયારે તેમની દીકરીઓ મોટી થશે ત્યાં સુધીમાં ગામમાં નળ આવી ગયા હશે ને !!.

સખારામ ભગત ગામનો સૌથી નાનો ખેડૂત છે. તેના ઘરે દરરોજ ૧૦૦ લિટર પાણીનો વપરાશ થાય છે અનેક ચક્કરો કાપ્યા બાદ આટલું પાણી ઉપલબ્ધ બને છે. પ્રથમ પત્ની લગ્ન બાદ તુરત ગર્ભવતી થતાં પાણી લાવી શકતી નહોતી એટલા માટે બીજી પત્ની લાવવામાં આવી. તેની ઉંંમર થોડી મોટી હતી. થોડા દિવસ બાદ તે પણ પાણી લાવવા અસમર્થ બની ગઇ એટલે સખારામે ત્રીજાં લગ્ન કર્યાં. ત્રીજી પત્ની માત્ર ર૬ વર્ષની હતી. તેના પતિનું મૃત્યુ થયું હતું ને બે ટંક ખાવાની સમસ્યા હતી એટલે એ દુખિયારી પાણીવાળી પત્ની બનવા તૈયાર થઇ ગઈ.

હવે પ્રથમ પત્ની બાળકો સંભાળે છે, બીજી ઘરનાં કામકાજ કરે છે અને ત્રીજી ઘર માટે દૂર જઇને પાણી લાવે છે. સખારામની ત્રણેય પત્નીઓ એક જ ઘરમાં રહે છે. પ્રથમ પત્નીની જવાબદારી છે કે તે બાકીની બંનેનો ખ્યાલ રાખે, જોકે ઘણી વાર ઝઘડા પણ થાય છે. આ પત્નીઓ પણ બીજી અને ત્રીજી પત્ની બનીને ખુશ છે.

આ સ્ટોરી છે આઝાદી પછી ઇન્ડિયાએ કરેલા વિકાસની ગાથા.
આઝાદીના દાયકાઓ પછી પણ પીવાના પાણી , શૌચાલય અને તબીબી સારવારની સુવિધા હોવી સામાન્ય નાગરિક માટે આકાશના તારા જેવી અલભ્ય લાગે …
જ્યાં લેટેસ્ટ સ્માર્ટ ફોન વેચાતાં હોય , અડધા કલાકમાં પીઝા ડિલીવર થતો હોય ત્યાં પાણી માટે આ સમાજ વ્યવસ્થા ?
માન્યું કે આ પરિસ્થિતિ માટે જવાબદાર રાજકારણીઓ છે પણ એમાં એક અદના નાગરિકને પોતાની નૈતિક ફરજ શું હોય શકે તરીકે વિચાર પણ ન આવે એને શું કહી શકાય ?

છેલ્લે છેલ્લે :

રાત ભારી મગર ગુજર કે રહેગી જરૂર
દિન કડા થા મગર ગુજર કે રહા.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s