જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ

bhuj_aina_mahal_001
કચ્છની મુલાકાતે હો તો ભુજ તો યાદી પર હોવાનું જ .. ભુજમાં જોવાલાયક સ્થળમાં બહુ ગાજેલો વિજયવિલાસ પેલેસ તો ખરો જ . બહુ ગાજેલો એટલે કહ્યું કે આમિર ખાનની લગાન અને હમ દિલ દે ચુકે સનમના થોડા શોટ્સ અહીં ફિલ્માવાયા હતા. ખરેખર તો મહેલની જેવી જાળવણી થવી જોઈએ એવી તો હરગીઝ થઇ નથી. એમાં પણ 2001માં આવેલા કચ્છના ભૂકંપે તો હાલત વધુ ખરાબ કરી હશે એવું ધરી લેવું પડે. વિજય વિલાસ પેલેસમાં બીજો માળ રાજવી દ્વારા હજી વપરાશમાં લેવાતો હોવાથી મુલાકાતી માટે બંધ છે. પણ સૌથી વરવી હાલત તો સામે રહેલા પ્રાગ મહેલની છે. ભૂકંપે એની હાલત એટલી દયનીય કરી નાખી છે કે એ મુલાકાતી માટે બંધ કરી દેવાયો છે.
જોવા જેવી લિજ્જત તો વિજયવિલાસ પહેલાના આઈના મહેલની છે. એકવાર સમયનો અભાવ હોય તો પણ આઈના મહેલ ચૂકવા જેવો નથી. મોટાભાગના સહેલાણી એનું કદ અને બાહરી દેખાવ જોઈને અંદર જવાની તસ્દી લેતા નથી. એ લોકોને ખબર નથી કે એમને શું જોવાનું ગુમાવ્યું છે. 18મી સદીમાં બનેલો મહેલ ખરેખર તો ઈન્ડો વેસ્ટર્ન શૈલીનો ફ્યુઝન છે. પરંતુ ડોક્યુમેન્ટેશન પ્રમાણે 1761માં નિર્માણ થયેલો આ મહેલ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટે નથી બાંધ્યો બલ્કે ત્યારના રાજવી રાવ લખપતજીએ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટને રોકીને નહીં બલ્કે સ્થાનિક મિસ્ત્રી કહેવાય તેવા રામસિંહ માલમને જવાબદારી સોંપી હતી.01_1443940886
280 વર્ષ જૂનો મહેલ ખરેખર ભવ્ય છે. સાચૂકલો આઈના મહેલ , જ્યું જુઓ ત્યાં સોને રસાયેલાં આઈનાથી લઇ કારીગીરીનો સ્પર્શ છે. મહારાજાનો શયનખંડ સહેલાણી માટે ખુલ્લો છે. લો લેવલ પલંગના નક્કર સોનાના પાયા સૌથી મોટું જોણું સમજાય છે, પણ ખરેખર તો જોવા જેવી વાત કલારસિકતાના પૂરાવાઓની છે.
રાજવી ખરેખરા અર્થમાં કલારસિક હશે એનો પુરાવો આપવા છે નિર્માણ થયેલો એક ખાસ સંગીત વિભાગ . વચ્ચે રાજા અને વાદ્યકારો, નર્તકી માટેની જગ્યા અને એની ચારે તરફ ફુવારા જે અમને મળેલી માહિતી પ્રમાણે આજે પણ વર્કિંગ કન્ડિશનમાં છે.

દિવાલો આઈનામઢી હોય એટલી ઓળખ પૂરતી નથી , જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓરિજિનલ સ્ટેઇન્ડ ગ્લાસ , રંગીન કાચનો ઉપયોગ થયો છે. આરસપહાણની કાલા કારીગીરી પર મોટાભાગના આઈના ગોલ્ડપ્લેટેડને હવે સમયના ઘસરકા લાગ્યા જરૂર છે પણ પ્લેટિંગ સોનાનું હોવાથી એમની ખૂબસૂરતી થોડી ઝાંખી પડી છે જરૂર છે પણ ગરિમાપૂર્ણ રહી છે. આયનામહલના થીમ પ્રમાણે આખા વાતાવરણને ઉજાસથી ભરી દેવા માટે માત્રને માત્ર એક દીપક કે મીણબત્તી જરૂરી બનતી . એક દીવાના પ્રકાશથી આખો મહેલ ઉજાસથી ભરાઈ જાય તે એંગલમાં અરીસા ગોઠવાયા છે. રાજાની સવારી નીકળતી હશે તે સોનાની હાથાવાળી બગી અને આ ઉપરાંત નીચે તે જમાનાની રાજવી વૈભવનું પ્રતીક લેખાતી તે પિરોજી અને ગળી જેવા નીલા રંગની ડિઝાઈનવાળી હેન્ડમેઈડ મોઝેક ટાઇલ્સ, અહીં એક આડવાત આ બંને રાજવી રંગ રહ્યા છે , ખાસ કરીને પશ્ચિમ વિશ્વમાં , એમની બનાવવાની કિંમત અતિશય ઊંચી હોવાથી શબ્દ આવ્યો રોયલ ફેમિલી માટે શબ્દ વપરાતો બ્લુ બ્લડ .
કલાપ્રેમી વાતાવરણમાં રંગીની ભરવા બેહદ સુંદર પેઈન્ટિંગ્સ અને ફોટોગ્રાફ્સ છે દેશી વિદેશી રમણીઓના . અમારું ધ્યાન ખેંચાયું બાજીરાવની મસ્તાનીના ચિત્રથી . એટલે મસ્તાની રાજવીની મહેમાન હશે કે ત્યાં પરફોર્મ કરવા આવી હશે તેવી સ્પષ્ટતા નીચે લખાયેલી માહિતીએ કરવાને બદલે અમને વધુ ગૂંચવી દીધા . કોઈક રમણીઓના નામ સાથે nymph શબ્દ ઉલ્લેખાયો છે. આ તો થયું એક માત્ર નિરીક્ષણ , તારતમ્ય દરેકનું અલગ હોય શકે.
જૂના વાદ્ય અને નાની નાની વિગતો પણ રસ ધરાવનાર માટે ખરેખર જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ .

આંખે  ઊતરી દિલમાં વસી જાય એવી અગાશી 

દુનિયાભરમાં ફરનારા પ્રવાસીઓ માત્ર સ્થળ, સંસ્કૃતિ કે ખાણીપીણીના પ્રેમમાં પડી  જાય એ  સ્વાભાવિક વાત લાગે. પણ આજના સમયમાં હોસ્પિટાલિટી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં થીમનો વારો આવ્યો છે. 

ફાઇવસ્ટાર હોટેલથી હટકે એવી હોટલ એટલે ‘અગાશીએ’. 

કોઈ અમદાવાદી કે સરેરાશ  ગુજરાતમાં એ વિશે ન જાણતા ન હોય તેવી શક્યતા નથી. કારણ છે ત્યાં મળતી ગુજરાતી વાનગીઓ. એક  સમયે  માત્ર રેસ્ટોરન્ટ હતી  હવે 38 રુમ ધરાવતી  બુટીક હોટલ છે. 

અમદાવાદના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે ડંકા પાડનાર મંગળદાસ ગિરધરદાસે ઈ. સ 1924માં હવેલી નિર્માણ કરાવી હતી એ હેરિટેજ હોટલમાં પરિવર્તિત કરી છે. 

મોઝેક ટાઇટલ્સ થઈ લઈ ફ્રેસ્કો, એન્ટીક આટૅ ઈફેક્ટસ  અને કંઇ કેટલું. 

જ્યાં શબ્દો ન્યાય ન કરી શકે ત્યાં વહારે આવે કેમેરા. 

ફોટો ગેલેરી જૈ એ સમયમાં ન લઈ  જાય તો જરા નવાઈ…. 

મળ્યા છો આ ફ્લાઈંગ બાબાને ?

flying baba

એમ કહેવાય છે કે સાધુ તો ચલતા ભલા. આજના સમયને અનુરૂપ કહેવત બદલીને કહેવી હોય તો કહેવું પડે : સાધુ તો ઉડતા ભલા…

તમે ક્યારેક એરપોર્ટ પર હો અને વિના કોઈ સામાન, શિષ્યોના રસાલા વિના હાથમાં એક નાની પોટલી સાથે શ્વેત વસ્ત્રોમાં પ્રવાસ કરતાં બાબાને જુઓ તો ઓળખી જજો કે આ છે પેલા ફ્લાઈંગ મહાત્મા .
આવું નામ જાણીને હેરત પામ્યા હો તો જાણવું જરૂરી છે કે એમનું સંન્યસ્ત જીવનનું નામ છે બાબા અનંતદાસજી પણ એ નામે ભાગ્યે જ કોઈ એમને ઓળખે છે. બલકે ફલાઈંગ મહાત્મા કહો તો ભારતભરના એરપોર્ટ પરના કર્મચારી એમને જાણે છે , ને હા, મજાની વાત તો એ છે કે આ ઉપનામ એમને એરપોર્ટના કર્મચારીઓએ જ આપ્યું છે.

આજે દિલ્હી , કાલે મુંબઈ , પરમ દિવસે કોલકોત્તા તો એ પછીના દિવસે ચેન્નાઈ …. દરરોજ જેનો દિવસ નવા મહાનગર , શહેર, ગામમાં ઉગે છે આ બાબા ઘૂમેશ્વરના.
થોડા સમય પહેલા અમારી મુલાકાત થઇ હતી રિષિકેશમાં પરમાર્થ નિકેતનમાં . ત્યારે જાણવા મળ્યું એમના આ અવનવા પ્રણ વિષે . એક શહેરમાં એક રાતથી વધુ રાતવાસો ન કરવો એ એમનો નિયમ છે.

ન એમનો કોઈ આશ્રમ છે , ન શિષ્ય , ન કોઈ સમાન સરંજામ . એમની ચીજવસ્તુની યાદી બનાવો તો પાણી પીવા માટે એક પ્યાલો અને અંગ પર પહેરેલાં એક જોડ પહેરેલા વસ્ત્ર સિવાય બીજું કંઈ જ નહીં . એક બગલથેલામાં આખેઆખું વિશ્વ લઈને ફરતાં આ બાબા સાથે એક સફેદ કપડાની થેલી જરૂર રાખે છે. એમાં હોય પાસપોર્ટ ને મોબાઈલ .

પાસપોર્ટ એટલે એક બે નહીં , દેશવિદેશના વિઝાને કારણે પાસપોર્ટબુકની સંખ્યામાં ઉત્તરોત્તર વધારો જાય છે.
એમનો નિયમ છે એક શહેરમાં એક રાતનો, આ નિયમ વિદેશમાં એક રાત પ્રતિ દેશ પ્રમાણે લાગુ પડે છે. અમેરિકા ગયા હોય તો ત્યાં માત્ર ને માત્ર એક રાત પછી અમેરિકાથી એક્ઝીટ , લંડન હોય કે જર્મની , વિદેશમાં માત્ર એક રાત એ નિયમ આધીન છે.
જોવાની ખૂબી તો એ છે કે લંડનની હાડ થીજાવી દેનારી ઠંડી હોય કે દિલ્હીની બળબળતી બપોર એમના પરિવેશમાં ન તો કોઈ ઉની સ્વેટર ઉમેરાય છે ન સુતરાઉ કાપડના વસ્ત્ર બદલાય છે. જે વસ્ત્ર પહેર્યું તે બીજે દિવસે ધોઈ સુકવીને ફરી એ જ ધારણ કરવું એ પણ નિયમમાં શામેલ છે. હવાઈ મુસાફરી હોય કે ટ્રેનની , લંડનની સડક હોય કે હરિદ્વારની ગલીઓ , કોઈ ફર્ક નહીં .
વધુ કોઈ સરંજામ તો ન હોય એ સમજાય એવી વાત છે , પણ એક જોડ વસ્ત્ર નહીં ? એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં છે અપરિગ્રહ .
‘સહુ કોઈ ઉપદેશ તો અપરિગ્રહ માટે જ આપે છે , પણ ખરી કસોટી એને જીવનમાં ઉતારવાની વાત આવે ત્યારે થાય છે. ‘ બાબા અનંતદાસ કહે છે.

ચમચમતી બીએમડબ્લ્યુ કે મર્સિડીઝમાં ફરનાર સન્યાસીઓથી તદ્દન નોખી વાત તો ખરી ને !

એક વાર સંન્યસ્ત જીવન સ્વીકારાય પછી પૂર્વાશ્રમનું સ્મરણ નિષેધ લેખાય છે. એ અનુલક્ષીને ચાલનાર અનંતદાસજી પૂર્વાશ્રમ તો નથી વાગોળતાં પણ નાની ઉંમરમાં દીક્ષિત થઇ ગયેલા એવું કહેવામાં એમને વાંધો નથી, મૂળ તો છે મથુરાના આશ્રમના , પણ હવે ત્યાં પણ નથી રહેતા .પોતાના આશ્રમને વિસરી ચૂક્યા છે , અને વાત રહી દીક્ષિત કરનાર ગુરુની.

‘ ગુરુ પરત્વેની આસક્તિ જ આ ભ્રમણ માટે કારણભૂત બની. ‘ અનંતદાસજી પોતાની આ ભ્રમણયાત્રા શરુ થવા પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે. : મથુરામાં આવેલા આશ્રમમાં વર્ષો સુધી ગુરુની સેવામાં આશ્રમજીવન ગાળ્યું . દીક્ષા તો બહુ નાની ઉંમરમાં થઇ હતી. મા,બાપ,સખા જે ગણો તે ગુરુ જ સર્વસ્વ હતા ને એક દિવસ એ ગુરુ દેહત્યાગ કરી ગયા, જેના સાનિધ્યમાં જીવન વ્યતીત થઇ રહ્યું હતું એમના જવાથી સર્જાયેલો શૂન્યવકાશ જીરવવો દોહ્યલો હતો. ગુરુની વિદાય એટલી અકારી થઇ પડી કે હ્ય ગુરુની યાદી ભરી હોય તે આશ્રમમાં રહેવું દુષ્કર થઇ પડ્યું . અપરિગ્રહનું વ્રત તો હતું જ અને એટલા માટે નવા આશ્રમ કે ચેલાઓ બનાવી નવો સંસાર નહોતો માંડવો એટલે પહેરેલે કપડે જ નીકળી પડવું જ ઉચિત હતું .
અલબત્ત , આજે હવે આશ્રમ તો યાદ નથી આવતો પણ ગુરુ સાંભરી આવે છે ખરા. એટલે જયારે જયારે મન થાય ત્યારે મથુરાના એ આશ્રમમાં જઈને એક રાતવાસો કરી લઉં છું ને ને બીજે દિવસે ફરી ભ્રમણ માટે બહાર.

કદાચ આ એક નવાઈ પમાડે એવી વાત એ પણ ખરી કે આ એકમેવ બાબા જોયા , જેમને ન તો મંદિરોમાં ઝાઝો રસ છે , ન કર્મકાંડવાળી ભક્તિમાં કે , ક્રિયા કાંડવાળી પૂજા , આસન , અર્ચનામાં.
એમની ભક્તિ સીમિત છે માત્ર સત્સંગ અને સંગીત પૂરતી ને જીવનમંત્ર છે પ્રસન્નતા .

સત્સંગ , સંગીત ને પ્રસન્નતા જ્યાં મળે ત્યાં એક દિવસ ગુજારીને આગળ નદીની જેમ વહી જવું એ સિધ્ધાંત. સત્સંગ કરવા માટે એ ક્યાંય પણ પહોંચી જાય. મોરારી બાપુની રામકથામાં એ અચૂક જોવા મળે છે. એ પછી રિષિકેશમાં હોય કે નાશિકમાં કે પછી કેન્યામાં કે વોશિંગટનમાં .
ચરણ રુકે ત્યાં કાશીને ન્યાયે દિવસભર સત્સંગમાં રહ્યા પછી રાતવાસો કોઈ ધર્મશાળામાં , ભાવિકોને ત્યાં અને હા, જરૂર પડે તો હોટલમાં પણ. કોઈ નિયમ ને બંધનોની મોહતાજી વિના .
ભગવાન દત્તાત્રેયને જેમ ચોવીસ ગુરુ હતા તેમ બાબા ફ્લાઈંગ ફ્લાઈંગ બાબાના ગુરુ છે સર્પ . સાપ પોતાનું દર બનાવી લે કે પછી કોઈ ત્યજાયેલી જગ્યાને પોતાનું ઘર માની લે તેમ આ બાબા રાતવાસો કરે એ જગ્યાને પોતાની માની લે છે.

આટલી વાત હેરત પમાડવા પૂરતી ન હોય તો વધુ એક વાત છે તેમના સંગીતપ્રેમની .
લતા મંગેશકર અને મુકેશ , રફી એમના પ્રિય તો ખરા જ એટલી હદે કે ભજનકીર્તન ને બદલે રેડીઓ એમનો સાથી હોય છે. જ્યાં જાય ત્યાં મોબાઈલ ફોનમાં રહેલો રેડીઓ એમની સંગીતભક્તિ .

ટ્રેન , બસ , પ્રાઇવેટ કાર, એર ટ્રાવેલ કરતાં આ બાબાના ભક્તગણમાં એક અતિ જાણીતી એર લાઈન કંપનીના માલિક પણ શામેલ છે.
એટલે એમને બાબાને તકલીફ ન થાય એટલે વર્ષમાં 400 મુસાફરી કરી શકે એવી સવલતવાળું સ્પેશીયલ કાર્ડ આપ્યું છે. એક એરપોર્ટ પર અમને કર્મચારીએ જણાવ્યું કે અમે તો એમને એરલાઈન્સના માલિકના જમાઈ કહી સંબોધીએ છીએ , ને જોવાની વાત એ છે કે બાબા પોતે એ વાત પર હસે પણ ખરાં !

જીવનમાં આપણે ઘણીવાર એવી વ્યક્તિઓને વિભૂતિઓને મળીયે કે એમને મળીને લાગે કે એમના જીવનનો ધ્યેય શું હશે ?
અમારા ઘણાં પ્રયત્ન પછી પણ બાબા અનંતદાસજી પાસે એ ઉત્તર તો ન મળ્યો પણ એમને જોઇને લાગ્યું કે કદાચ નિરુદ્દેશે શબ્દની સાર્થકતા આ લોકો જ સિદ્ધ કરી શકે.
એ જ એમની ફિલોસોફી હશે : હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું , નિરુદ્દેશે ….નિરુદ્દેશે ….

કર્ટસી : ચિત્રલેખા , ફોટો કર્ટસી : દીપક ધૂરી

આ આપણી હીરાકણીઓ !!

image

8 માર્ચ , આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિન. 

આ દિવસના ડીમડીમ ફેબ્રુઆરી મહિનો બેસે કે વાગવા શરુ થઇ જાય. એનું કારણ છે , માર્કેટિંગ વિશ્વ. જે પણ દિવસ , વાર તહેવાર , ઉત્સવ હાથે આવે કે એને રોકડા કરો , એ પછી ઉતરાણ હોય કે દિવાળી , અરે  વિદેશી હેલોવીન સાથે  લેવાદેવા નથી ને એ કાળી ચૌદશ જેવો વિદેશી તહેવાર આપણે ત્યાં  ઉજવાતો થઇ ગયો છે. 

એ જ લોજીક છે વિમેન્સ ડે નું , એ દિવસે અખબાર , ટીવી પર  બધું જ લેડીઝ સ્પેશીયલ  . 

અલબત્ત , એ વિષે કોઈ વાંધો વિરોધ કોઈને ન હોવો રહ્યો પણ બે વાત હમેશા ખટકે એવી એ હોય છે કે આ ડીમડીમમાં  સ્થાન મળે છે માત્રને માત્ર જાણીતી પ્રતિભાઓને  . જે લોકો મોઢામાં ચાંદીની ચમચી સાથે જન્મ્યા હોય તેવી સ્ત્રીઓને , એમને સારામાં સારું શિક્ષણ મળે , સારી સગવડ , તક બધું જ , એમાં એક ઉંચાઈ હાંસલ કરી તો શું ધાડ  મારી ?

પણ , એ સ્ત્રીઓનું શું જે કોઈક મકામ પર પોતાની મહેનત અને ધગશથી પહોંચી છે. 

એવી સ્ત્રીઓ હજારો છે જેમનું કામ બોલકું છે છતાં એમનું નામ ક્યારેય એ લોકો સુધી પહોંચતું નથી. આજે એવી  બેચાર નિષ્ઠાવાન પ્રતિભાઓની વાત કરવી જરૂરી લાગે છે. 

આપણે જયારે થ્રી ઈડિયટ્સમાં રાન્ચો ફન્સુક વાન્ગ્ડુંની સ્કુલ જોઇને આફરીન થઇ ગયા હતા પણ ખરેખર કોઈ એવી સ્કુલ ત્યાં ઉભી કરે તો ? એવો વિચાર પણ આવે ખરો ?

જે લોકો લેહ લદાખ ફરી આવ્યા હશે એમને ત્યાંની  ભૌગોલિક સ્થિતિ વિષે કહેવાની જરૂર નથી. વર્ષમાં છ થી આઠ મહિના માઈનસ 20 ડિગ્રી  ઠંડી અને વનરાજી વિનાનો સુક્કો પ્રદેશ  … અલબત્ત , એની સુંદરતા અલગ છે પણ ત્યાં જીવવું અતિશય દુષ્કર. છતાં ત્યાં જનજીવન છે , અને એ પણ એક કોચલામાં , ત્યાં સુધી નથી પહોંચતી આજની હવા. ન શિક્ષણ , ન વીજળી પાણી  … છતાં હવે એમને એક આશાની કિરણ દેખાઈ રહ્યું છે જેનું કારણ છે આપની આજની  નાયિકાઓમાંની એક એવી સુજાતા સાહુ. 

દરેક ટ્રેકર જાય એમ સુજાતા ગઈ હતી ટ્રેકિંગ માટે અને એવું કંઇક બન્યું કે એની જિંદગીની દશા ને દિશા બદલાઈ ગયા. થયું એવું કે સુજાતા ચાલી રહી હતી એકલી , આજુબાજુ પહાડોનું સામ્રાજ્ય અને સમ ખાવા પૂરતી પણ કોઈ જીવન નહીં . અચાનક એણે  બે સ્થાનિક સ્ત્રીઓને  જોઈ.  થોડી વાતચીત કરી તો ખબર પડી કે એ બે શિક્ષિકાઓ હતી. ચાલીને સૌથી નજીક એવા લેહ માટે નીકળી હતી.જ્યાં ચાલીને પહોંચતા લગભગ અડધો દિવસ લાગે છે કે નસીબદાર હોય તો બસ મળી જાય ને ચિક્કાર ભરેલી બસમાં લટકીને મુસાફરી કરે તો થોડાં કલાકમાં પહોંચી શકે. 

પણ  આ રીતે લેહ પહોંચવાનું પ્રયોજન શું ? સુજાતાના પ્રશ્નનો જે જવાબ મળ્યો એ જાણીને તો એ લગભગ ઠરી ગઈ. બંને શિક્ષિકા બહેનો એમના ગામની સ્કૂલના બાળકો માટે યુનિફોર્મ અને ભોજન માટે સીધુંસામાન મળે તે લેવા જઈ  રહી હતી. અલબત્ત , આ એમની ડ્યૂટીમાં આવતું કામ નહોતું  . પણ જો આ કામ કોઈ ન કરે તો શાળા જ બંધ થઇ જાય ને બાળકોનો અભ્યાસ  રઝળી પડે.

એ વાત જૂદી છે કે આપણે સ્માર્ટ  સિટીના સ્વપ્ન જોઈએ પણ  વીજળી , પાણી , શૌચાલય કે મોબાઈલ નેટવર્ક  જેવી કોઈ ચીજ ન હોય એવા આવા કેટલાય ગામ આજે આપણે ત્યાં છે. અને ત્યાં સ્કુલ , દવાખાનું જેવી પ્રાથમિક સેવાઓ ઉપલબ્ધ નથી. સુજાતાને વાતો દરમ્યાન ખ્યાલ આવ્યો કે આ બહેનોનું ગામ તો હજી નજીક કહેવાય એટલું થોડા કલાક દૂર હતું પણ ઘણા ગામ તો 14000થી  17000 ફૂટની ઉંચાઈ પર હતા  જ્યાં પહોંચવા માટે ત્રણ દિવસ ટ્રેકિંગ કરવું પડે. 

સુજાતા માટે ભણાવવાનું કામ નવું નહોતું , એ અમેરિકામાં ટેકનીશીયન રહી ચૂકી હતી. ઇન્ડિયા આવીને લવ ફોર ટીચિંગ એને એક સ્કૂલમાં જ ખેંચી ગયો હતો. પણ એ દિલ્હીની મોટી સ્કૂલ ને આ નાના ગામની નાનકડી સ્કૂલ જ્યાં ગણીને થોડા બાળકો આવતા પણ એક વાત હતી કે આ તમામ બાળકો અને એમનો પરિવાર શિક્ષણ માટે  હતો. એ વાતથી સુજાતાએ મનમાં નિશ્ચય કર્યો આ બાળકો માટે કામ કરવાનો. માઈનસ 15 ડિગ્રી ટેમ્પરેચરમાં એ ત્રણ દિવસ ટ્રેક કરીને જયારે 17000 ફૂટ ઉંચાઈએ આવેલા લિન્ગ્શેદ ગામ પહોંચ્યા ત્યારે બરફના ઢગ વચ્ચે બાળકો ચાર કલાકથી એમની રાહ જોઇને ઉભા હતા.વીસ  ખચ્ચર પર જેટલો બની શકે એટલો સામાન લાદીને એ લઇ ગઈ હતી.પુસ્તકો , કપડાં , રમત ગમતના સાધનો  … જોવાની ખૂબી એ હતી  કે આ બાળકો માટે પુસ્તકોમાં છપાયેલી માહિતી કોઈ અંતરીક્ષની વાત હોય તેવી અવનવી હતી. કારણકે એમને પોતાના ગામની બહારની દુનિયા જોઈ સુધ્ધાં નહોતી. 

બિલ્ડીંગ , ગાર્ડન , લીફ્ટ , સ્ટ્રીટ લાઈટ, ટીવી  , ટ્રેન  તો ઠીક એમને તો શાકભાજીના નામ  પણ ખબર નહોતા કારણ કે શાકભાજી જોયા હોય તો ખબર હોય ને ? આ પ્રદેશમાં કંદમૂળ ને ટામેટાં સિવાય કોઈ ચીજ જોઈ જ નહોતી. આ હતી પહેલી મંઝીલ , એ પછી તો સુજાતા શાહૂએ એક સંસ્થા સ્થાપી છે , જેનું નામ જ છે 17000 ફીટ , જે આ દુર્ગમ વિસ્તારોમાં બાળકોને શિક્ષણ આપવાનું કામ કરે છે. એમાં જેને રસ હોય પોતપોતાની યથાશક્તિ મદદ કરીને જોડાઈ શકે છે. કોઈ માત્ર દાન આપીને જોડાય તો કોઈ સેવા આપવા તૈયાર થાય છે. 

સુજાતાએ એવું જબરદસ્ત કામ કર્યું છે પણ દુર્ભાગ્યે  એની નોંધ લેવાવી જોઈએ એવી લેવાઈ નથી. 

ગામ તૂટતાં જાય છે ને શહેરો પર ભારણ વધતું જાય છે એવી બૂમો મારનાર ગામડાં કેમ તૂટે છે એનો વિચાર જ કરતાં  નથી. જોવાની  ખૂબી તો એ છે કે જે સ્ત્રીઓ જેમની પાસે પૂરતું શિક્ષણ પણ નથી એ લોકો બહુ મોટું કામ કરી જાય છે.

એક એવો બીજો કિસ્સો છે એક આમ નારી સુશીલાદેવીનો. એ સુશીલા જેનું નામ ક્યાંય ચમકતું નથી પણ એના ગામમાં જઈને જુઓ તો ભલભલા ચકિત થઇ જાય. એવું તો શું કર્યું હશે સુશીલાએ  એવો પ્રશ્ન થાય. જો યાદ કરો તો છેલ્લા થોડાં સમયથી  શૌચાલયની રાજનીતિ બહુ થઇ. મંદિર બનવું જોઈએ કે શૌચાલય એવા વાદવિવાદ થતા રહ્યા. બીજી બાજુ વિદ્યા બાલન ટીવી પર આવી આવીને જાહેરખબર કરતી રહી કે શૌચાલય બનાવો શૌચાલય બનાવો  . 

એમાં પણ  ઉત્તરપ્રદેશ, હરિયાણા, બિહાર જેવાં રાજ્યોમાં બળાત્કારનો માહોલ ઊભો કરવા શૌચાલયની કમીએ બહુ મોટો ભાગ ભજવ્યો તે કારણ ખૂબ ચર્ચાયું. જો ઘરમાં જ શૌચાલય હોત તો આ બહેન દીકરીઓ હેવાનિયતનો શિકાર થવાથી બચી શકતે તેવી વાસ્તવિકતા પર પણ પ્રકાશ પડયો ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે શહેરી, આધુનિક, સ્વતંત્ર, પગભર મહિલા જ પોતાના હક્ક માટે લડી શકે તેવું જરૂરી નથી. જરૂર પડે તો આ ગ્રામ્યનારી પણ પોતાના હક્ક માટે લડી શકે છે. ને આ લડાઈ શહેરી સ્ત્રીઓની લડાઈ કરતાં કંઈગણી વધુ મુશ્કેલ છે કારણ કે  ગામની બહેનોનો પનારો નખશિખ પરંપરાવાદી, રૂઢિચુસ્ત, જડ સમાજ અને તેનાં મૂલ્યો સામે અને સ્ત્રીને ઊતરતી જાતિ માનતાં જડભરત પુરુષો સાથે પડે છે. એ પછી તેમના પિતા, પતિ, ભાઈ, સસરા, જેઠ, દિયર કોઈ પણ હોઈ શકે. આ તમામ વિષમતા વચ્ચે  ઉદાહરણ બેસાડયું ઉત્તરપ્રદેશમાં લખનૌ પાસે આવેલા અહમદપુર ગામની બહેનોએ.  

એમના  ગામની વસ્તી ગણે તો કુલ ૮૨૫ વ્યક્તિઓની. તેમાં સ્ત્રી, પુરુષ, આબાલવૃદ્ધ બધાંનો સમાવેશ થઈ જાય. કુલ ઘરની સંખ્યા માત્ર ૧૨૫. આખા ગામમાં ૧૨૫ ઘરમાંથી માત્ર આઠ ઘર સુખી અને આધુનિક (?) કહી શકાય તેમ પોતીકા  શૌચાલયવાળાં. ઘરમાં બાથરૂમ અને ટોઇલેટ હોય તે વાત હજી યુ.પી. બિહારના ગામમાં ‘મલેચ્છવાળી’ લેખાય છે. એટલે આઠ ઘરના કુટુંબીજનોને છોડીને બાકીના તમામ ગામલોકોએ કુદરતી હાજતો માટે વનવગડા ને આંબાવાડિયાંનો જ ઉપયોગ કરવો પડે. વર્ષો સુધી ચાલતી રહેતી આ ‘પરંપરા’ આંબાવાડિયાના કોન્ટ્રાક્ટરોને કારણે તૂટી. કારણ એવું હતું કે કેરી ઉતારવાના ઠેકા અપાય પછી કોન્ટ્રાક્ટરો કેરી ન ચોરાય તે માટે ચોકીદારી-પહેરા ગોઠવતાં તેમાં પુરુષો તો ગમે તેમ કામ પતાવે પણ ગામની બહેનો શું કરે? ક્યાં જાય? 

આ બધી સમસ્યાને રડીને બેસી રહેવાને બદલે લડી લેવું જરૂરી હતું, પણ જોવાની ખૂબી તો એ હતી કે સમ ખાવા પૂરતો પણ એક મરદનો બચ્ચો આગળ ન આવ્યો. આગળ આવી ગામની એક આધેડ વયની મહિલા સુશીલા. ૫૦ વર્ષની સુશીલાએ ઘરે ઘરે જઈને પહેલાં તો બહેનોને વિશ્વાસમાં લેવાનું કામ કર્યું. અગવડ તો સૌને પડતી હતી પણ પહેલ કરે કોણ? એ ન્યાયે વાત અટકી પડી હતી એક, બે, પાંચ એમ કરીને સુશીલાએ પૂરી છત્રીસ બહેનોને સમજાવી એક ‘બહેનજી બ્રિગેડ’ તૈયાર કરી નાખી. હવે વાત હતી શૌચાલય માટે જમીન અને નિર્માણની. બહેનોએ ભેગાં થઈ ગામના સરપંચને વિનવણી કરી. સરપંચના બહેરાં કાન પર આ વાત પડી જ નહીં, હવે? 

આ બહેનોએ હાર ન માનવી એટલું નક્કી કરી રાખેલું. બહેનજી બ્રિગેડ ઊપડી ડિસ્ટ્રિક્ટ મેજિસ્ટ્રેટ પાસે. ડીએમના કાન તો સરપંચ જેવા જ બુઠ્ઠા નીકળ્યા. બહેનો ધક્કા ખાતી રહી. કોઈક વાર પગપાળા, ટ્રેક્ટરમાં, બળદગાડામાં… કાંઈ જ ન વળ્યું. ન શૌચાલય માટે જમીન ફાળવવામાં આવી , ન ફદિયાં. તેમાં વળી કહેવાતાં ‘મૂલ્યનિષ્ઠ’, પરંપરાવાદી ગામલોકોનો વિરોધ. આ તમામ અવરોધ હોવા છતાં સુશીલાદેવીએ હાર ન માની. આ બધા પ્રયાસો જોઈ રહેલાં સુશીલાદેવીના પતિએ જ આખરે પોતાની જમીનના ટુકડામાંથી ટુકડો ફાળવવો પડયો. એક એનજીઓ વાત્સલ્યે પણ મદદ કરી  . ત્રણ મહિનામાં જ આખો પ્રોજેક્ટ તૈયાર થઈ ગયો. જેમાં ચાર ટોઇલેટ્સ અને એક બાથરૂમનો સમાવેશ થતો હતો. સ્વાભાવિક છે કે જેણેેે આ આખા અભિયાનમાં પૈસા કે પરસેવો રેડયો હોય તે જ એનો ઉપયોગ કરી શકે, કારણ કે તમામ ગામલોકોની સમસ્યા માત્ર ચાર ટોઇલેટ્સથી એક બાથરૂમથી થોડી ઉકેલાઈ જાય? તે છતાં કુલ અઢાર પરિવાર આ શૌચાલયનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને હવે રહી રહીને બાકીના ગામલોકોને પણ આ નિર્માણ પ્રેરણા આપી રહ્યું છે.

 એક કહાની બેંગ્લોરની યેલ્મ્માની પણ  છે. એ છે માત્ર 22 વર્ષની , 18 વર્ષે લગ્ન થઇ ગયા. પતિનું કામ હતું ફૂલ વેચવાનું ને નહીવત સમયમાં એ ગુજરી ગયો. ખોળામાં બે વર્ષનું બાળક ને ઘરમાં હાંલ્લા કુશ્તી કરે. દિયર રીક્ષા ચલાવતો હતો. યેલમ્મા એની પાસે રીક્ષા ચલાવતાં શીખી ને આજે હવે એ રીક્ષા ડ્રાઈવર છે. વાત ત્યાં પૂરી નથી થતી,  શરુ થાય છે. દિવસના નવસો હજાર કમાઈ લેતી આ છોકરી સવારના નવથી રાતના આઠ સુધી રીક્ષા ચલાવે છે પણ એ એને ગમતું કામ નથી. એને બનવું છે એને બનવું છે આઈએએસ ઓફિસર , સરકારી બાબુ બનવું છે , લોકોના ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે કામ કરવું છે , એને માટે થઈને રોજ બાર કલાક રીક્ષા ચલાવ્યા પછી એ અભ્યાસ કરે છે. એને વિશ્વાસ છે કે એક દિવસ એની મહેનત રંગ લાવશે. 

આ તો માત્ર બે ત્રણ  દાખલારૂપ ઉદાહરણો છે સ્ત્રીશક્તિના. આવી કેટલીય પ્રતિભાઓ કામ કરે છે ને પ્રચાર માધ્યમોને એક નજર એમના કામ પર નાખી એને લોકોની  સુધી પહોંચાડવા જેવી વાત નથી લાગતી. 

કદાચ એટલે જ આ મહિલા દિન એક આમ માર્કેટિંગ ગીમિક થઈને રહી ગયો છે.

છેલ્લે છેલ્લે:

પરખ અગર કરની હૈ તો કભી અંધેરો મેં કરો.
વરના ધૂપ મેં તો કાંચ કે ટુકડે ભી ચમકા કરતે હૈ…

મિશન રોટી બેંક

ધારો કે તમારે ઘરે પાર્ટીનું આયોજન થયું છે.

મહેમાનોની સંખ્યામાં પાંચ દસ વધુ ગણીને તમે એ પ્રમાણે ખાણીપીણીનો બંદોબસ્ત કર્યો છે.

દરેક આદર્શ યજમાન કરે તે પ્રમાણે આયોજન કરવામાં આવ્યું હોવાથી આવેલાં મહેમાનોની ગણતરી ઉપરાંત વધુ જોગવાઈ રાખી છે. હવે સમસ્યા ત્યાં જ છે. મહેમાનો ભલે નિર્ધારિત હોય પણ રાંધેલા ધાન વધે જ , એટલે મહેમાનો એક એક કરીને વિદાય લે ત્યારે એમને ટેક અવે જેવું સોહામણું નામ ધરી વધેલું ફૂડ પેક કરી આપવાનું મિશન ચાલે .

મહેમાનોઓને રસ પડે તે ખાણીપીણીની ચીજો તો ઉપડી જાય જેમ કે મિઠાઈ , ફરસાણ કે ડીઝર્ટ પણ રાંધ્યા ધાન રઝળે તેનું કરવું શું ?

એમાં પણ આખો જલસો પતે પછી મહેમાનોની સરભરા અને દિવસભર થાકીને ઠૂસ થઇ ગયેલી ગૃહિણીના માથે એક મહાઅભિયાન બાકી હોય , વધેલી રસોઈનું કરવું શું ? અને ત્યારે તો ખાસ કે એમાં પણ ઘરમાં જમ્બો સાઈઝનું ફ્રીજ ન હોય …

આ સમસ્યા તો કોઈ પણ ગૃહિણી કે યજમાનની હોય શકે પણ મુંબઈના ડબ્બાવાળાઓએ એનો પણ હલ શોધી કાઢ્યો છે. જેનાથી એક પંથ દો કાજવાળી વાત શક્ય બને. એક તો વધેલું ધાન ગટરભેગું થવાને બદલે કોઈકને મોઢે જાય. સાથે સાથે ગૃહિણીની ચિંતા પણ ઓછી થઇ જાય.
_R6H1954

જો પ્રશ્ન થતો હોય કે આ મુંબઈના ડબ્બાવાળા કોણ છે ? તો જાણવું જરૂરી છે કે એની ઓળખાણ કોઈને ન કરાવવાની હોય. થોડાં સમય પહેલા આવેલી ઈરફાન ખાનવાળી લંચબોક્સ ફિલ્મ જોઈ હોય તો એ છે આ ડબ્બાવાળા , જો કે ફિલ્મમાં કરે છે એવા છબરડા લાખે એક થાય છે.

મુંબઈની ખાસિયતનો એક અનન્ય ભાગ હોય તો એ છે મુંબઈના ડબ્બાવાળા . એમના વિના તમે મુંબઈનું ચિત્ર પૂરું ન કરી શકો. આ ડબ્બાવાળા એટલે પાંચ હજાર મહેનતકશ મરાઠી માણુસ, જે ટ્રેન અને સાઈકલ પર મુંબઈની ઓફિસોમાં લગભગ બે લાખ લોકોને ઘરનું જમણ પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. એમને ન મુંબઈનો ધોધમાર વરસાદ નડે ,  ન તાપ તડકો , ન ટાઢ. એ લોકોની નિયમિતતા માટે ફોર્બ્સ મેગેઝીને સિકસ સિગ્મા રેટિંગ આપ્યું હતું .

કારણ છે તેમની વિતરણ વ્યવસ્થા . મુંબઈની ભૌગોલિક પરિસ્થિતિથી સહુ કોઈ જ્ઞાત છે. એક મગરમચ્છ જેવી લાંબી પૂંછ ધરાવતી નગરીમાં એક્વાર કામે નીકળ્યા પછી બપોરે જમવા કિક મારીને ઘરે ન પહોંચી જવાય. ઘરને ઓફિસ વચ્ચે અંતર હોય કલાક થી દોઢ કલાકનું , કોઈક પણ ઓફિસ જનાર માણસ માટે ટ્રેનમાં શ્વાસ ન લેવાય એવી ભીડમાં ધક્કા ખાતાં ખાતાં ટીફીન લઈને જવાની વાત અશક્ય છે .

ભીડની જ વાત શું કરવી ? આજથી સવાસો વર્ષ પહેલા ટ્રેનો ખાલીખમ દોડતી હશે ત્યારે પણ વહેલી સવારે સાથે ટિફિન લઈને કામધંધે લઇ જવાની વાત બનતી નહોતી લાગી ત્યારે 1890માં મહાદેવ બચ્ચે નામના એક ભાઈને લોકોને ઘરનું ખાવાનું મળે એટલે ડબ્બા સર્વિસ ચાલુ કરવાનો વિચાર આવ્યો હતો. એક નાનું અમસ્તું સંગઠન , જેમાં માત્ર 100 ટીફીન પહોંચાડતા. સમય સાથે વ્યાપ વધ્યો અને આજે સંખ્યા પહોંચી છે બે લાખ ટીફીન પર.

જોવાની ખૂબી તો એ છે કે આ આખી વ્યવ્સ્થા જે રીતે ગોઠવાઈ છે તે જાણે કે કોઈ મેનેજમેન્ટ માસ્ટરે રચી હોય એમ લાગે.

આખી આ પ્રક્રિયામાં એટલે કે પોઈન્ટ એ થી પોઈન્ટ બી સુધી ટીફીન પહોંચાડવાની ક્રિયા કલર , નંબર ને કોડથી કરવામાં આવે છે. વિતરણ વ્યવસ્થા એટલી અનોખી છે કે એ માટે મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝમાં એમની વિતરણ વ્યવસ્થાને સ્ટડી કરવા માટે સ્થાન અપાયું હતું. રોજના બે લાખ ડબ્બાની હેરફેર થાય તેમાં ભૂલનું પ્રમાણ એટલે કે એક નો ડબ્બો બીજાને મળવો , (લંચબોક્સ મૂવી ફરીવાર જોઈ લેજો ) એ 10 લાખે માત્ર 9 વાર બને છે.
ડબ્બાવાળાઓની આ ચોક્કસાઈભરી વિશેષતા વિષે વાંચીને પ્રિન્સ ચાર્લ્સ આ ડબ્બાવાળાની સેવાથી એટલા પ્રભાવિત થયા હતા કે 2005માં એ મુંબઈની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે એમના વિશલીસ્ટ પર હતી ડબ્બાવાળાની મુલાકાત. પ્રિન્સ ચાર્લ્સે ડબ્બાવાળાના અસોસિએશન સાથે આ હેરતભરી સિસ્ટમ સમજવાનો પ્રયાસ હતો પણ પછી થોડા જ સમયમાં પ્રિન્સ ચાર્લ્સ કમીલિયા પાર્કર સાથેના લગ્ન કરી રહ્યા હતા એમાં આ ડબ્બાવાળાઓને તેમાં આમન્ત્ર્યા પણ હતા. કહેવાની જરૂર છે કે આ શિવાજીના વંશજો બ્રિટનની વહુરાણી માટે શાલુ ( સેલું ) લઈને પહોંચ્યા હતા.dabawala-big.jpgdabbawala_0914-9

હાર્વર્ડ બિઝનેસ સ્કૂલમાં પણ ડબ્બાવાલાની યુનિક વિતરણ વ્યવસ્થા પર ચેપ્ટર ભણાવાય છે. એ જાણીને વર્જિન એરલાઈન્સના રિચર્ડ બ્રેન્સન પણ આ ડબ્બાવાળાઓની મુલાકાત લેવાનું ચૂક્યા નથી. પણ આ તો થઇ જાણીતી વાતો. જે ડબ્બાવાળાઓ પોતાની સેવા માટે જગમશહૂર છે એ સેવાને હવે થોડા વર્ષોથી ઘસારો લાગી રહ્યો છે, એનું કારણ બીજું કંઈ નહીં પણ બદલાઈ રહેલો યુગ છે. પેઢી દર પેઢી ચાલતા રહેલા આ કામમાં નવી ભણેલી જનરેશનને રસ ન હોય સમજી શકાય એવી વાત છે.

અલબત્ત , આજકાલ આ ડબ્બાવાળાઓ બીજા એક કારણસર ન્યુઝમાં છે.

એ છે એમનું નવું મિશન રોટી બેંક .
આપણે સહુએ એ જ હશે કે જયારે જયારે કોઈ લગ્ન સમારંભમાં જઈએ કે પછી પાર્ટીમાં ત્યાં થતો ખાણીપીણીનો બગાડ આંખમાં કસર લાવી દે. પોતે પણ પ્લેટમાં ઠાંસી ઠાંસીને ભર્યું હોય પછી એમ જ બગાડ કરીને પ્લેટ બીનમાં મૂકતા અફસોસ પણ ભારે થાય. જો કે હવે સમજુ લોકો પ્લેટ ભરવાની ગુસ્તાખી કરતા નથી છતાં પાર્ટી કે લગ્નપ્રસંગે ખાવાનો બગાડ ન થાય એ શક્ય નથી.

ડબ્બાવાળાભાઈઓને એક નવતર આઈડિયા સુઝ્યો કે આ પ્રકારના શુભ પ્રસંગોમાં વધતું ખાવાનું જો જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવે તો કેવું ? અને એ વિચાર સાથે શરુ થયું એક અભિયાન રોટી બેંક .

જે કામ એનજીઓ કે સામાજિક સંસ્થા કરે એવું કામ આ ડબ્બાવાળા ભાઈઓએ માથે ઉપાડી લીધું. ઘર , ઓફીસ કે પછી શુભ પ્રસંગોએ આવેલું ખાવાનું જો તમે એમને ફોન કરો તો એ લોકો આવીને ખાવાનું લઇ જઈ જરૂરિયાતમંદ સુધી પહોંચાડી દેશે .

આમ તો ડબ્બાવાળાઓ 125 વર્ષથી લોકોને ટીફીન પહોંચાડે છે પણ આ અનૂઠી સેવાથી વધુ લોકોને રાહત આપશે.

ઘણી બધી હોટેલ અને રેસ્ટોરન્ટ પણ વાસી ખાવાનું નથી રાખતા. ડબ્બાવાળાની આ યોજના સાથે ઘણીબધી હોટલ ને રેસ્ટોરાં તો જોડાયા છે પણ 30 જેટલાં કેટરર્સ અને વેડિંગ પ્લાનર્સ જોડાઈ ચુક્યા છે. મુંબઈ વાહતુક મંડળના નામ હેઠળ ચાલતી આ યોજનાને સામાન્ય લોકો દ્વારા પણ ખૂબ સારો પ્રતિસાદ મળ્યો છે. જેને પહોંચી વળવા અત્યારે તો 400 જેટલા ડબ્બાવાળાઓ સ્વૈછિક રીતે જોડાયા છે જેમને એક રીંગ કરવાથી રાતે જ ખાવાનું લઇ જાય છે.
આ પ્રયોગને હજી ગણતરીના દિવસ થયા છે પણ એને મળેલો પ્રતિસાદ જબરદસ્ત છે.

જો કોઈ મર્યાદા હોય તો તે છે ડબ્બાવાળા નેટવર્ક . આટલું ઉમદા કામ માત્ર ને માત્ર મુંબઈમાં થાય છે કારણકે ડબ્બાવાળા કલ્ચર માત્રને માત્ર મુંબઈમાં છે. એમને પોતાનું આ કામ અન્ય શહેરમાં શરુ થાય એવી ખ્વાહીશ તો છે પણ એ માટે એમની પાસે મેનપાવર કે નેટવર્ક નથી. જરૂરીયાતમંદ લોકોની ભૂખ ઠારતી યોજના હજી હમણાં જ શરુ થઇ છે ને એને રોજના સો સવાસો કોલ મળવા લાગ્યા છે. એમને બહારગામથી પણ હવે આ સેવા માટે કોલ આવે છે. એ માત્ર અન્ય સામાજિક સંસ્થાઓને અનુરોધ કરી શકે છે. બાકી વાત રહી મુંબઈની , ત્યાં તો આ સેવા જોરમાં ચાલી નીકળી છે.

મિશન રોટીબેંક , ભૂખની થાળીમાં ખુશી પીરસવાનો આ એક સામાન્ય અદના માણસનો પ્રયાસ કેટલો ઉમદા છે એ વિષે કંઈ કહેવાની જરૂર છે ખરી ?

છેલ્લે છેલ્લે : સાંઈ ઇતના દીજિયે , જામે કુટુંબ સમાય
મૈં ભી ભૂખા ના રહું , સાધુ ભૂખા ન જાય.

~કબીર

ઓ ગો બિદેશીની …

tagore.jpg
“आमि चीनी गो चीनी, तोमार ए ओ गो बिदेशिनी, तूमी थाको सिंधु पारे, ओ गो बिदेशिनी”

આમિ ચીની ગો ચીની , તોમર એ ઓ ગો બિદેશિની , તૂમી થાકો સિંધુ પરે , ઓ ગો બિદેશીની …

સમુદ્રપાર રહેનાર ઓ વિદેશીની , તને હું જાણું છું…
આ ગીત તો છે સત્યજિત રેની ચારુલતા ફિલ્મનું ,પણ એ પાછળની કહાણી બહુ ઓછા લોકો જાણે છે.

રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું આ ગીત મૂળ લખાયેલું હતું તેમની અંતરંગ મિત્ર માટે . એમ મનાય છે કે કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે આર્જેન્ટીનાની રહેવાસી , લેખિકા એવી પોતાની વિદુષી મિત્ર વિક્ટોરિયા ઓકામ્પોને ઉદ્દેશીને આ ગીત લખ્યું હતું. જે સત્યજિત રેએ પાછળથી પોતાની ફિલ્મ ચારુલતામાં લીધું હતું .
આજે સદીઓ પુરાણી આ પ્રેમકહાની ફરી તાજી થઇ રહી છે એની પાછળ કારણ છે બની રહેલી ફિલ્મ . જે આધારિત છે ઠાકુર ને બિદેશીનીના કહેવાતા પ્રણય પર.

આર્જેન્ટીનાના જાણીતા ફિલ્મમેકર પાબ્લો સીઝર એક આંતરાષ્ટ્રીય લવ સ્ટોરીની તલાશમાં હતા અને એમને મળી આ સ્ક્રીપ્ટ. જેની પર એ લગભગ સાત વર્ષથી મહેનત કરી રહ્યા છે. જે ટાગોર ને વિક્ટોરિયાના પ્રેમ પર આધારિત હશે. આ ફિલ્મમેકર સીઝર છે કોણ અને શા માટે આ જ વિષય પર ફિલ્મ બનાવવા માંગે છે એ જાણવાની કુતુહુલતા સહેજે થાય.

સીઝર પોતે શાંતિનિકેતનની શિક્ષણપ્રણાલીના ચાહક રહ્યા છે. બાકી હોય તેમ વિક્ટોરિયા ઓકામ્પો આર્જેન્ટીનાના સાહિત્ય જગતમાં મોટું નામ આજે પણ ધરાવે છે એટલે પણ રસ પડ્યો હતો આ વાર્તામાં , પરંતુ સહુથી મોટું ઘટક છે પ્રેમકહાનીનું આગવું તત્વ. જેને પ્લેટોનિક લવ કહેછે તે અશરીરી પ્રેમની આખી આ વાત છે.

શાંતિનિકેતનમાં શરુ થનાર ફિલ્મ શૂટિંગ આ મહિનાથી શરુ થઇ રહ્યું છે , ફિલ્મનો થોડો ભાગ આર્જેન્ટીનામાં પણ શૂટ થશે.

આ નોખી લવસ્ટોરીની વાત એવી છે કે ટાગોર અને વિક્ટોરિયા બંને સાહિત્યપ્રેમી હતા, અતિશય વિચક્ષણ બુદ્ધિપ્રતિભાવાળા સર્જક , પણ જિંદગીના જે મકામ પર એ બંને મળ્યા ત્યારે ટાગોરની ઉંમર હતી 63 અને વિક્ટોરિયા હતી 30ની.

ખરેખર આ વિદેશીની અને કવિવર વચ્ચે શું સંબંધ હતો એ વાતો તો ફિલ્મ થોડી પોએટીક લીબર્ટી લઈને કહેશે પણ વાત જેવી પ્રચલિત છે સાવ તેવી પણ નથી.
આ બે પાત્રો પર એક પુસ્તક લખાયું છે ઇન યોર બ્લોસ્મિંગ ફ્લાવર ગાર્ડન એમાં આવી ઘણી નાની નાની રોચક વિગતોનો ઉલ્લેખ થયો છે.
એમ કહેવાય છે કે ફિલ્મ મોટાભાગે ડોક્યુમેન્ટ્સ ને ડાયરીના સ્મરણો પર જવાયેલી તવારીખ પર આધારિત રહેશે , પણ રીલ અને રીયલ દુનિયા વચ્ચેનું અંતર સહુ કોઈ સમજી શકે છે .
આ સમયગાળો ધ્યાનમાં લેવાય તો ટાગોરને સાહિત્ય માટેનું નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું 1913માં , તે સાથે જ તેમની ખ્યાતિ ચારેબાજુ પથરાઈ ગઈ હતી. નામ વિશ્વવિખ્યાત થઇ ચૂક્યું હતું. એમની ગણના ગોતે અને વિક્ટર હ્યુગો જેવા સર્જકો સાથે થતી રહી હતી. એવી દોમ દોમ પ્રસિદ્ધિમાં ઝૂમતા ટાગોર બ્યુનોસઅરીઝ ગયા હતા .
સાલ હતી 1924ની. સાઉથ અમેરિકાના સાહિત્ય અને કળા સર્જક જૂથમાં એમનું નામ જાણીતું હતું, અને ત્યાં આર્જેન્ટીનામાં મેળાપ થયો આ વિદેશીની એટલે કે વિક્ટોરિયા ઓકોમ્પનો.
સમય હતો વર્ષના અંત ને આરંભનો.. 1924 ડિસેમ્બર અને 1925 જાન્યુઆરી. કવિવર થાક્યા હતા લાંબી સફરથી. તબિયત પણ અતિશય નાદુરસ્ત હતી. એમની સંભાળ લઇ રહ્યા હતા એમના એક અંગ્રેજી સાહિત્યકાર મિત્ર, એ તેમની બધીરીતે સારસંભાળ રાખી રહ્યા હતા, શારીરિક અને આર્થિક પણ . એવે સમયે મુલાકાત થઇ આ વિદુષીની. એ વિષે જાણનાર લોકો કહે છે કે વિક્ટોરિયામાં એક નહીં અનેક ખૂબીઓ હતી. એક તો એ બુદ્ધિશાળી મહિલા તો હતી જ એને ગીતાંજલિનો ફ્રેંચ અનુવાદ વાંચીને અભિભૂત થઇ ચૂકી હતી અને સાથે સાથે અસાધારણ સુંદરી હતી. એટલું જ નહીં અતિશય શ્રીમંત પણ હતી.

ગીતાંજલિ વાંચ્યા પછી અહોભાવ તો હતો જ ને ખબર પડી કે નાદુરસ્ત તબિયત સાથે ટાગોર પોતાના મિત્ર સાથે હોટેલમાં રોકાયા છે , એટલે વિક્ટોરિયા એમને પોતાને ત્યાં લઇ ગઈ. ઘર કોઈ મહેલથી કમ નહોતું . વિક્ટોરિયાએ માત્ર ટાગોરને જ નહીં એમના મિત્રને પણ આમન્ત્ર્યા હતા. પણ, એ સાહિત્યકાર મિત્રને વિક્ટોરિયાની મહેલ જેવી વિલા અને ટાગોર માટેની અસાધારણ પઝેસીવનેસે પજવી નાખ્યા , એટલે એમને ત્યાંથી ખસી જવાનું પસંદ કર્યું.
પણ, આ આખી વાત એમને જાહેરમાં લખી નાખી અને એટલે ત્યાંથી ચર્ચા શરુ થઇ આ કહેવાતી લવસ્ટોરીની.જે મિત્ર ટાગોરને મૂકીને ખસી ગયા એને તો આ અંગે ઘણાં આક્ષેપો મૂક્યા હતા. એમને લાગ્યું કે વિક્ટોરિયાની રળિયામણી વિલા ઘર નથી બલકે પાગલખાનું છે જેમાં ટાગોર કેદ છે.

જો કે આ વાત કેટલી સાચી એ તો ક્યારેય પૂરવાર ન થઇ શકી કારણ કે વિક્ટોરિયાની આત્મકથા લખનાર લેખક તો કોઈ બીજી જ વાત કરે છે. એ પ્રમાણે તો જયારે ટાગોર વિક્ટોરિયાના ઘરે રહેતા હતા ત્યારે એ ન તો ટાગોર ના પ્રેમમાં હતી ન કે એના પ્રિય એવા એક જર્મન જમીનદાર લેખકના , એ તો એક વકીલના પ્રેમમાં ગળાડૂબ હતી. વિક્ટોરિયાની નબળાઈ હતી બૌધિકો વચ્ચે મહાલવું એટલે ટાગોરની જેમ તે વખતે એક નામી જર્મન જમીનદાર જે ખૂબ સારો લેખક હતો તે અને એ ઉપરાંત અન્ય એક લેખક સાથે પણ એવી જ ઘનિષ્ટતા ધરાવતી હતી. વિક્ટોરિયા માટે આવા વિદ્વાનોની કંપની એક વળગણ હતી જેને ટાગોરસહિત ઘણાં પ્રેમ સમજી બેઠા હતા.

હા, એ વાત જૂદી હતી કે ટાગોર વિક્ટોરિયાના અહોભાવને પ્રેમ માની બેઠા હોય. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના આત્મવૃતાંતના લેખક આ વાત વારંવાર ટાંકતા રહ્યા છે. એ વાત સ્પષ્ટ હતી કે ટાગોરને વિક્ટોરિયાની કંપની બહુ ગમતી હતી. કદાચ એટલે જ એમને વિક્ટોરિયાને નામ આપ્યું હતું વિદ્યા ,અને એની પર એક કાવ્યસંગ્રહ કર્યો હતો , પૂરબી , જેમાં લગભગ બાવન જેટલી કવિતા વિદ્યાને અનુલક્ષીને લખી હતી.

એ વખતે ટાગોરની ઉંમર હતી 63 , એટલે કે વિક્ટોરિયાના પિતાની ઉંમર જેટલી . કવિતાના તત્વનું હાર્દ કવિવરના મનના કમાડ ભલે ખોલી નાખતું હોય પણ કહાની ત્યાં દફન થઇ ગઈ . એ પછી છ વર્ષે વિક્ટોરિયાના એક પેઇન્ટિંગ એક્ઝીબીશનમાં બંને સાથે જોવા મળ્યા તે , બસ પછી આગળ કોઈ સંદર્ભ મળતા નથી.
ટાગોર ભારત પાછા આવ્યા પછી એમની સાથે પત્રવ્યવહારથી જોડાયેલા રહ્યા હતા. એ પોતાની વિદેશીનીને વારંવાર ભારત આવવાનો અનુરોધ કરતા રહ્યા પણ …

જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટીના નિવૃત્ત પ્રોફેસર શ્યામાપ્રસાદ ગાંગુલી ટાંકે છે તે પ્રમાણે ટાગોરનો એક કવિતા સંગ્રહ હતો વિદ્યા જે એમને પોતાની આ મિત્રને પણ 1926માં મોકલ્યો હતો તે તો ખરેખર એને માટે જ લખાયેલો હતો. વિક્ટોરિયા જેને ટાગોર બિદેશીની તરીકે ઉલ્લેખતાં એને વિદ્યા નામ પણ એમને જ આપ્યું હતું .એમ કહેવાય છે કે ટાગોર સાથે જોડાયેલા તમામ લોકો એક કે અનેકવાર ભારત આવી ગયા હતા પણ જેને ખાસ આમન્ત્રવા માંગતા હતા એ વિક્ટોરિયા ક્યારેય ભારત ન આવી , ટાગોર એમને આગ્રહ કરતાં રહ્યા છતાં પણ એ વિદેશીની ભારત ન આવી તે ન જ આવી.
ટાગોરે એ વિષે લખ્યું હતું
भुवन घुमिया शेषे, एसेछी तोमार देशे, आमि अतिथि तोमार द्वारे, ओ गो बिदेशिनी.
દુનિયા આખી ઘૂમી હું તારે દેશ આવ્યો છું , તારે દ્વારે ઉભો છું , ઓ વિદેશીની ….
પણ, વિક્ટોરિયા , ટાગોરની એ વિદેશીની ક્યારેય એમના આંગણે અતિથિ થવા ન આવી તે ન જ આવી.

છેલ્લે છેલ્લે :
જાને ક્યા ઢુંઢતી રહેતી હૈ આંખે મુઝ મેં
રાખ કે ઢેર મેં શોલા હૈ ન ચિંગારી હૈ

~કૈફી આઝમી

રીલ હોય કે રીયલ , હીરો એટલે હીરો

sunny methew453039-airlift-motion-poster

થોડાં સમય પહેલા જ યમન ક્રાઈસીસ દરમિયાન મોદી સરકારે એક બહેતરીન ઓપરેશન પાર પાડ્યું હતું સહીસલામત ઇન્ડિયનને ઘરે લાવવાનું જેને માટે સુષ્મા સ્વરાજ અને વી કે સિંહ પોતે ગયા હતા. મોદી સામે ઝુંબેશ ચલાવવામાં આ તમામ સિધ્ધિઓની નોંધ હાથે કરીને વિસરી જવામાં આવે છે. યમનમાં જે રીતે ઓપરેશન થયું એ એટલું સરળતાથી પાર પડ્યું કે જનતા જનાર્દનને એમાં કોઈ ડ્રામા ન દેખાયો , એટલે સ્વાભવિકરીતે એની મહત્તા પણ ન સમજાઈ.
અક્ષયકુમારના આ એરલીફ્ટને જોઇને કદાચ સમજી શકાય .
કમ્યુનિકેશન નામની ચીજ કેટલી મહત્વની હોય છે. ખાસ કરીને આળસુ બાબુગીરી અને મંત્રીઓની જડતા માટે ત્યારે ને અત્યારે એવી સરખામણી બિલકુલ થઇ શકે.
એરલીફ્ટના પ્રમોશન ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે એવું લાગતું હતું કે આર્ગો કે શિન્ડલર્સ લિસ્ટનું કોકટેલ કરીને હિન્દી ભેલપૂરી હશે. પછી તો ફેસબુક ને ટ્વીટર પર શરુ થઇ એક પ્રોમોની સીરીઝ , એમાં સૌથી વધુ નામ ઉજાગર થયું રંજિત કટિયાલ . બીજી એક વાત ટેગ કરાતી રહી સત્ય હકીકત પર આધારિત ફિલ્મ ….
એક તો અક્ષયકુમાર , બીજું સત્યકહાની પર આધારિત થ્રીલર ને હા દેશભક્તિની ફ્લેવર સાથે. જોવી તો પડે જ …
(અહીં એક બિનજરૂરી સ્પષ્ટતા :આ ફિલ્મ રીવ્યુ નથી)
ફિલ્મની શરૂઆત પરથી જ એમાં તોળાઈ રહેલો ભાર છતો થતો જાય છે. ડાયરેક્ટર રાજા કૃષ્ણ મેનન , પહેલા જ થોડા દ્રશ્યોમાં પોતાની સિગ્નેચર કરી નાખે છે. એ સીન જયારે રંજિત કટીયાલનો ડ્રાઈવર ઈરાકીઓની બુલેટનો શિકાર બને છે , ને બોસ રંજિત પોતાના ડ્રાઈવર નાયરની વિધવાને આ ન્યુઝ આપવા જાતે એના ઘરે જાય છે . એક પણ શબ્દ ડાયલોગ તરીકે નથી. ને તે છતાં એકદમ બોલકો સીન , કદાચ એ સત્ય હકીકતનો એક ટુકડો છે.
એ સમયગાળો એટલે કે 1990થી શરુ થયેલું યુદ્ધ, જે ખાડીયુદ્ધ તરીકે લેખાતું રહ્યું હતું . ઈરાકે કુવૈત પર હુમલો કર્યો હતો , ને પછી જે થયું તે તો તવારીખ છે. પણ એ સમયે ત્યાં કામ કરતાં 1 લાખ 70 હજાર ભારતીયને સહીસલામત ઇન્ડિયા પાછા લવાયા. એર ઇન્ડીયાની 488 ફ્લાઈટથી આ બધાને સ્વદેશ લવાયા.
એમ મનાય છે કે જો આ દુનિયાના સૌથી મોટા ઓપરેશનમાં કેટલાય લોકોએ બહુ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. રંજિત કટીયાલનું કેરેક્ટર એ પૈકીના એકનું છે. જેને ફિલ્મના અંતે ક્રેડીટ આપવામાં આવી છે. નામ એનું સની મેથ્યુ , જેની ઓળખ સની ટોયેટો નામે હતી .
આ વાત સહુથી પહેલા ચર્ચાઈ સોશિયલ મીડિયાથી. ફેસબુક પર રિયા મેથ્યુ નામની યુવતીએ પોતાના દાદાના આ યોગદાન વિષે પોસ્ટ મૂકી હતી. અલબત્ત,એ સાથે અનેક વિવાદ પણ શરુ થઇ ગયા કે આ ઓપરેશનમાં સની મેથ્યુ કંઈ એકલા નહોતા અન્ય લોકોએ પણ આ માટે બહુ કામ કર્યું હતું . હકીકત એ છે કે બે મહિના ચાલેલા આ ઓપરેશનમાં સની મેથ્યુનો રોલ એટલે મહત્વનો હતો કારણકે એમને કુવૈતી શાસકો સાથે સારા વ્યવહાર હતા, જેનો ફાયદો તમામ ઇન્ડિયન્સને મળ્યો .
એ સની મેથ્યુના પુત્ર જ્યોર્જે એરલીફ્ટના પ્રીમિયરમાં ખાસ હાજરી આપી હતી.
એમને થોડા સંસ્મરણો શેર કર્યા એ પ્રમાણે તો તે વખતે સની મેથ્યુ અને એમના થોડાં મિત્રોએ કરેલી કામગીરી બિરદાવવાને બદલે બધી ક્રેડીટ સરકાર અને એર ઇન્ડિયાને મળી હતી. પણ સની મેથ્યુએ આ કામ કોઈ ક્રેડીટ મળે એવા ઉદ્દેશથી કર્યું નહોતું .
જોવાની ખૂબી તો એ છે કે આટલી ગંભીર પરિસ્થતિ પછી પણ ઘણાં ભારતીય કુટુંબ એવા હતા જે ત્યાંથી નીકળવા માંગતા નહોતા , કારણ હતું ત્યાં જમા કરેલી પૂંજી અને માલ મિલકત.
એક કુટુંબે તો બાલદીભરીને સોનું ભેગું કર્યું હતું , એ લઈને ઇન્ડિયા કેમ આવવું ? એ માટે જાન જાય ભલે જાય , તો પણ ડેરો જમાવી બેસી રહેવા તૈયાર હતા. સનીએ એ પરિવારનું સોનું પોતાની હસ્તક લઈને પોતાના ઘરમાં દાટી દીધું હતું ને કટોકટી ટળી ગયા પછી ફરી કુવૈત પાછા ફરેલા પરિવારને સોંપ્યું હતું .
એક ખાસ વાત તો એ છે જેનો ઉલ્લેખ ફિલ્મમાં નથી આવતો કે સની મેથ્યુએ એક સીલબંધ પરબીડિયું પત્નીને આપી રાખ્યું હતું કે અગર જો હું પાછો ન આવું તો આ ખોલી ને વાંચી લેજે .
ફિલ્મમાં એક રસપ્રદ કેરેક્ટર છે જ્યોર્જ નામની વ્યક્તિનું , જે ભાઈને દરેક વાતવાતમાં સામેનાને એમની ફરજનું ભાન કરાવવું ગમે છે. વાતેવાતે હક , ડખો , ચંચુપાત કરવો છે પણ જવાબદારી જેવી ચીજ સાથે લેવાદેવા નથી.
જેમને માત્ર ઉપદેશ આપતા આવડે છે. જેની પાસે સલાહનો ભંડાર છે. ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે જેના હોઠ સાજાં તેના હાથ ખોટાં , બોલવા મળે પછી કામ કોણ કરે ?
અફકોર્સ , આ બિલકુલ કાલ્પનિક પાત્ર હશે એવું માની લેવાય પણ વિચારો કે ખરેખર આ જ્યોર્જ કોણ હોય શકે ?

યેસ , વેરી રાઈટ. હકીકતે જુઓ તો આ જ્યોર્જ છે એક આમ ઇન્ડિયન …જેનું કામ માત્રને માત્ર ચૂક કાઢવાનું હોય છે.
એવરેજ ઇન્ડિયન એટલે ચલાવવાની હોય ટેક્સી કે હળ , પેન કે માત્ર જબાન …પણ સરકાર કઈ રીતે ચલાવવી એની બ્લુ પ્રિન્ટ એમની પાસે તૈયાર હોય.

ફિલ્મમાં ન હોય તેવા તો અનેક પ્રસંગો રીયલ સ્ટોરીમાં છે જેને કારણે ભલે આ સની મેથ્યુ અને એમના જોડીદાર વેદીના નામ જાણીતાં ન હોય પણ કેરળના મોટાભાગના લોકો એમને ભૂલ્યા નથી. ત્યારે કુવૈતમાં કામ કરનાર મોટાભાગના લોકો કેરળી હતા ને આજે પણ છે.

અમને થયો એવો જ પ્રશ્ન તમને પણ થાય તે સ્વાભાવિક છે કે આ રીયલ હીરો ક્યાં છે ક્યાં ?

સની મેથ્યુ આજે પણ કુવૈતમાં જ રહે છે પણ નાદુરસ્ત તબિયતને ખાસ બહાર નીકળવાનું ટાળે છે.
ત્યારે નહીં તો 25 વર્ષે પણ રંજિત કટીયાલ જેવા કાલ્પનિક પાત્રે સની મેથ્યુને આવું બહુમાન અપાવ્યું એ પણ કંઈ જેવી તેવી વાત છે ?