જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ

bhuj_aina_mahal_001
કચ્છની મુલાકાતે હો તો ભુજ તો યાદી પર હોવાનું જ .. ભુજમાં જોવાલાયક સ્થળમાં બહુ ગાજેલો વિજયવિલાસ પેલેસ તો ખરો જ . બહુ ગાજેલો એટલે કહ્યું કે આમિર ખાનની લગાન અને હમ દિલ દે ચુકે સનમના થોડા શોટ્સ અહીં ફિલ્માવાયા હતા. ખરેખર તો મહેલની જેવી જાળવણી થવી જોઈએ એવી તો હરગીઝ થઇ નથી. એમાં પણ 2001માં આવેલા કચ્છના ભૂકંપે તો હાલત વધુ ખરાબ કરી હશે એવું ધરી લેવું પડે. વિજય વિલાસ પેલેસમાં બીજો માળ રાજવી દ્વારા હજી વપરાશમાં લેવાતો હોવાથી મુલાકાતી માટે બંધ છે. પણ સૌથી વરવી હાલત તો સામે રહેલા પ્રાગ મહેલની છે. ભૂકંપે એની હાલત એટલી દયનીય કરી નાખી છે કે એ મુલાકાતી માટે બંધ કરી દેવાયો છે.
જોવા જેવી લિજ્જત તો વિજયવિલાસ પહેલાના આઈના મહેલની છે. એકવાર સમયનો અભાવ હોય તો પણ આઈના મહેલ ચૂકવા જેવો નથી. મોટાભાગના સહેલાણી એનું કદ અને બાહરી દેખાવ જોઈને અંદર જવાની તસ્દી લેતા નથી. એ લોકોને ખબર નથી કે એમને શું જોવાનું ગુમાવ્યું છે. 18મી સદીમાં બનેલો મહેલ ખરેખર તો ઈન્ડો વેસ્ટર્ન શૈલીનો ફ્યુઝન છે. પરંતુ ડોક્યુમેન્ટેશન પ્રમાણે 1761માં નિર્માણ થયેલો આ મહેલ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટે નથી બાંધ્યો બલ્કે ત્યારના રાજવી રાવ લખપતજીએ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટને રોકીને નહીં બલ્કે સ્થાનિક મિસ્ત્રી કહેવાય તેવા રામસિંહ માલમને જવાબદારી સોંપી હતી.01_1443940886
280 વર્ષ જૂનો મહેલ ખરેખર ભવ્ય છે. સાચૂકલો આઈના મહેલ , જ્યું જુઓ ત્યાં સોને રસાયેલાં આઈનાથી લઇ કારીગીરીનો સ્પર્શ છે. મહારાજાનો શયનખંડ સહેલાણી માટે ખુલ્લો છે. લો લેવલ પલંગના નક્કર સોનાના પાયા સૌથી મોટું જોણું સમજાય છે, પણ ખરેખર તો જોવા જેવી વાત કલારસિકતાના પૂરાવાઓની છે.
રાજવી ખરેખરા અર્થમાં કલારસિક હશે એનો પુરાવો આપવા છે નિર્માણ થયેલો એક ખાસ સંગીત વિભાગ . વચ્ચે રાજા અને વાદ્યકારો, નર્તકી માટેની જગ્યા અને એની ચારે તરફ ફુવારા જે અમને મળેલી માહિતી પ્રમાણે આજે પણ વર્કિંગ કન્ડિશનમાં છે.

દિવાલો આઈનામઢી હોય એટલી ઓળખ પૂરતી નથી , જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓરિજિનલ સ્ટેઇન્ડ ગ્લાસ , રંગીન કાચનો ઉપયોગ થયો છે. આરસપહાણની કાલા કારીગીરી પર મોટાભાગના આઈના ગોલ્ડપ્લેટેડને હવે સમયના ઘસરકા લાગ્યા જરૂર છે પણ પ્લેટિંગ સોનાનું હોવાથી એમની ખૂબસૂરતી થોડી ઝાંખી પડી છે જરૂર છે પણ ગરિમાપૂર્ણ રહી છે. આયનામહલના થીમ પ્રમાણે આખા વાતાવરણને ઉજાસથી ભરી દેવા માટે માત્રને માત્ર એક દીપક કે મીણબત્તી જરૂરી બનતી . એક દીવાના પ્રકાશથી આખો મહેલ ઉજાસથી ભરાઈ જાય તે એંગલમાં અરીસા ગોઠવાયા છે. રાજાની સવારી નીકળતી હશે તે સોનાની હાથાવાળી બગી અને આ ઉપરાંત નીચે તે જમાનાની રાજવી વૈભવનું પ્રતીક લેખાતી તે પિરોજી અને ગળી જેવા નીલા રંગની ડિઝાઈનવાળી હેન્ડમેઈડ મોઝેક ટાઇલ્સ, અહીં એક આડવાત આ બંને રાજવી રંગ રહ્યા છે , ખાસ કરીને પશ્ચિમ વિશ્વમાં , એમની બનાવવાની કિંમત અતિશય ઊંચી હોવાથી શબ્દ આવ્યો રોયલ ફેમિલી માટે શબ્દ વપરાતો બ્લુ બ્લડ .
કલાપ્રેમી વાતાવરણમાં રંગીની ભરવા બેહદ સુંદર પેઈન્ટિંગ્સ અને ફોટોગ્રાફ્સ છે દેશી વિદેશી રમણીઓના . અમારું ધ્યાન ખેંચાયું બાજીરાવની મસ્તાનીના ચિત્રથી . એટલે મસ્તાની રાજવીની મહેમાન હશે કે ત્યાં પરફોર્મ કરવા આવી હશે તેવી સ્પષ્ટતા નીચે લખાયેલી માહિતીએ કરવાને બદલે અમને વધુ ગૂંચવી દીધા . કોઈક રમણીઓના નામ સાથે nymph શબ્દ ઉલ્લેખાયો છે. આ તો થયું એક માત્ર નિરીક્ષણ , તારતમ્ય દરેકનું અલગ હોય શકે.
જૂના વાદ્ય અને નાની નાની વિગતો પણ રસ ધરાવનાર માટે ખરેખર જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ .

આંખે  ઊતરી દિલમાં વસી જાય એવી અગાશી 

દુનિયાભરમાં ફરનારા પ્રવાસીઓ માત્ર સ્થળ, સંસ્કૃતિ કે ખાણીપીણીના પ્રેમમાં પડી  જાય એ  સ્વાભાવિક વાત લાગે. પણ આજના સમયમાં હોસ્પિટાલિટી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં થીમનો વારો આવ્યો છે. 

ફાઇવસ્ટાર હોટેલથી હટકે એવી હોટલ એટલે ‘અગાશીએ’. 

કોઈ અમદાવાદી કે સરેરાશ  ગુજરાતમાં એ વિશે ન જાણતા ન હોય તેવી શક્યતા નથી. કારણ છે ત્યાં મળતી ગુજરાતી વાનગીઓ. એક  સમયે  માત્ર રેસ્ટોરન્ટ હતી  હવે 38 રુમ ધરાવતી  બુટીક હોટલ છે. 

અમદાવાદના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે ડંકા પાડનાર મંગળદાસ ગિરધરદાસે ઈ. સ 1924માં હવેલી નિર્માણ કરાવી હતી એ હેરિટેજ હોટલમાં પરિવર્તિત કરી છે. 

મોઝેક ટાઇટલ્સ થઈ લઈ ફ્રેસ્કો, એન્ટીક આટૅ ઈફેક્ટસ  અને કંઇ કેટલું. 

જ્યાં શબ્દો ન્યાય ન કરી શકે ત્યાં વહારે આવે કેમેરા. 

ફોટો ગેલેરી જૈ એ સમયમાં ન લઈ  જાય તો જરા નવાઈ…. 

મળ્યા છો આ ફ્લાઈંગ બાબાને ?

flying baba

એમ કહેવાય છે કે સાધુ તો ચલતા ભલા. આજના સમયને અનુરૂપ કહેવત બદલીને કહેવી હોય તો કહેવું પડે : સાધુ તો ઉડતા ભલા…

તમે ક્યારેક એરપોર્ટ પર હો અને વિના કોઈ સામાન, શિષ્યોના રસાલા વિના હાથમાં એક નાની પોટલી સાથે શ્વેત વસ્ત્રોમાં પ્રવાસ કરતાં બાબાને જુઓ તો ઓળખી જજો કે આ છે પેલા ફ્લાઈંગ મહાત્મા .
આવું નામ જાણીને હેરત પામ્યા હો તો જાણવું જરૂરી છે કે એમનું સંન્યસ્ત જીવનનું નામ છે બાબા અનંતદાસજી પણ એ નામે ભાગ્યે જ કોઈ એમને ઓળખે છે. બલકે ફલાઈંગ મહાત્મા કહો તો ભારતભરના એરપોર્ટ પરના કર્મચારી એમને જાણે છે , ને હા, મજાની વાત તો એ છે કે આ ઉપનામ એમને એરપોર્ટના કર્મચારીઓએ જ આપ્યું છે.

આજે દિલ્હી , કાલે મુંબઈ , પરમ દિવસે કોલકોત્તા તો એ પછીના દિવસે ચેન્નાઈ …. દરરોજ જેનો દિવસ નવા મહાનગર , શહેર, ગામમાં ઉગે છે આ બાબા ઘૂમેશ્વરના.
થોડા સમય પહેલા અમારી મુલાકાત થઇ હતી રિષિકેશમાં પરમાર્થ નિકેતનમાં . ત્યારે જાણવા મળ્યું એમના આ અવનવા પ્રણ વિષે . એક શહેરમાં એક રાતથી વધુ રાતવાસો ન કરવો એ એમનો નિયમ છે.

ન એમનો કોઈ આશ્રમ છે , ન શિષ્ય , ન કોઈ સમાન સરંજામ . એમની ચીજવસ્તુની યાદી બનાવો તો પાણી પીવા માટે એક પ્યાલો અને અંગ પર પહેરેલાં એક જોડ પહેરેલા વસ્ત્ર સિવાય બીજું કંઈ જ નહીં . એક બગલથેલામાં આખેઆખું વિશ્વ લઈને ફરતાં આ બાબા સાથે એક સફેદ કપડાની થેલી જરૂર રાખે છે. એમાં હોય પાસપોર્ટ ને મોબાઈલ .

પાસપોર્ટ એટલે એક બે નહીં , દેશવિદેશના વિઝાને કારણે પાસપોર્ટબુકની સંખ્યામાં ઉત્તરોત્તર વધારો જાય છે.
એમનો નિયમ છે એક શહેરમાં એક રાતનો, આ નિયમ વિદેશમાં એક રાત પ્રતિ દેશ પ્રમાણે લાગુ પડે છે. અમેરિકા ગયા હોય તો ત્યાં માત્ર ને માત્ર એક રાત પછી અમેરિકાથી એક્ઝીટ , લંડન હોય કે જર્મની , વિદેશમાં માત્ર એક રાત એ નિયમ આધીન છે.
જોવાની ખૂબી તો એ છે કે લંડનની હાડ થીજાવી દેનારી ઠંડી હોય કે દિલ્હીની બળબળતી બપોર એમના પરિવેશમાં ન તો કોઈ ઉની સ્વેટર ઉમેરાય છે ન સુતરાઉ કાપડના વસ્ત્ર બદલાય છે. જે વસ્ત્ર પહેર્યું તે બીજે દિવસે ધોઈ સુકવીને ફરી એ જ ધારણ કરવું એ પણ નિયમમાં શામેલ છે. હવાઈ મુસાફરી હોય કે ટ્રેનની , લંડનની સડક હોય કે હરિદ્વારની ગલીઓ , કોઈ ફર્ક નહીં .
વધુ કોઈ સરંજામ તો ન હોય એ સમજાય એવી વાત છે , પણ એક જોડ વસ્ત્ર નહીં ? એ પ્રશ્નના ઉત્તરમાં છે અપરિગ્રહ .
‘સહુ કોઈ ઉપદેશ તો અપરિગ્રહ માટે જ આપે છે , પણ ખરી કસોટી એને જીવનમાં ઉતારવાની વાત આવે ત્યારે થાય છે. ‘ બાબા અનંતદાસ કહે છે.

ચમચમતી બીએમડબ્લ્યુ કે મર્સિડીઝમાં ફરનાર સન્યાસીઓથી તદ્દન નોખી વાત તો ખરી ને !

એક વાર સંન્યસ્ત જીવન સ્વીકારાય પછી પૂર્વાશ્રમનું સ્મરણ નિષેધ લેખાય છે. એ અનુલક્ષીને ચાલનાર અનંતદાસજી પૂર્વાશ્રમ તો નથી વાગોળતાં પણ નાની ઉંમરમાં દીક્ષિત થઇ ગયેલા એવું કહેવામાં એમને વાંધો નથી, મૂળ તો છે મથુરાના આશ્રમના , પણ હવે ત્યાં પણ નથી રહેતા .પોતાના આશ્રમને વિસરી ચૂક્યા છે , અને વાત રહી દીક્ષિત કરનાર ગુરુની.

‘ ગુરુ પરત્વેની આસક્તિ જ આ ભ્રમણ માટે કારણભૂત બની. ‘ અનંતદાસજી પોતાની આ ભ્રમણયાત્રા શરુ થવા પાછળનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે. : મથુરામાં આવેલા આશ્રમમાં વર્ષો સુધી ગુરુની સેવામાં આશ્રમજીવન ગાળ્યું . દીક્ષા તો બહુ નાની ઉંમરમાં થઇ હતી. મા,બાપ,સખા જે ગણો તે ગુરુ જ સર્વસ્વ હતા ને એક દિવસ એ ગુરુ દેહત્યાગ કરી ગયા, જેના સાનિધ્યમાં જીવન વ્યતીત થઇ રહ્યું હતું એમના જવાથી સર્જાયેલો શૂન્યવકાશ જીરવવો દોહ્યલો હતો. ગુરુની વિદાય એટલી અકારી થઇ પડી કે હ્ય ગુરુની યાદી ભરી હોય તે આશ્રમમાં રહેવું દુષ્કર થઇ પડ્યું . અપરિગ્રહનું વ્રત તો હતું જ અને એટલા માટે નવા આશ્રમ કે ચેલાઓ બનાવી નવો સંસાર નહોતો માંડવો એટલે પહેરેલે કપડે જ નીકળી પડવું જ ઉચિત હતું .
અલબત્ત , આજે હવે આશ્રમ તો યાદ નથી આવતો પણ ગુરુ સાંભરી આવે છે ખરા. એટલે જયારે જયારે મન થાય ત્યારે મથુરાના એ આશ્રમમાં જઈને એક રાતવાસો કરી લઉં છું ને ને બીજે દિવસે ફરી ભ્રમણ માટે બહાર.

કદાચ આ એક નવાઈ પમાડે એવી વાત એ પણ ખરી કે આ એકમેવ બાબા જોયા , જેમને ન તો મંદિરોમાં ઝાઝો રસ છે , ન કર્મકાંડવાળી ભક્તિમાં કે , ક્રિયા કાંડવાળી પૂજા , આસન , અર્ચનામાં.
એમની ભક્તિ સીમિત છે માત્ર સત્સંગ અને સંગીત પૂરતી ને જીવનમંત્ર છે પ્રસન્નતા .

સત્સંગ , સંગીત ને પ્રસન્નતા જ્યાં મળે ત્યાં એક દિવસ ગુજારીને આગળ નદીની જેમ વહી જવું એ સિધ્ધાંત. સત્સંગ કરવા માટે એ ક્યાંય પણ પહોંચી જાય. મોરારી બાપુની રામકથામાં એ અચૂક જોવા મળે છે. એ પછી રિષિકેશમાં હોય કે નાશિકમાં કે પછી કેન્યામાં કે વોશિંગટનમાં .
ચરણ રુકે ત્યાં કાશીને ન્યાયે દિવસભર સત્સંગમાં રહ્યા પછી રાતવાસો કોઈ ધર્મશાળામાં , ભાવિકોને ત્યાં અને હા, જરૂર પડે તો હોટલમાં પણ. કોઈ નિયમ ને બંધનોની મોહતાજી વિના .
ભગવાન દત્તાત્રેયને જેમ ચોવીસ ગુરુ હતા તેમ બાબા ફ્લાઈંગ ફ્લાઈંગ બાબાના ગુરુ છે સર્પ . સાપ પોતાનું દર બનાવી લે કે પછી કોઈ ત્યજાયેલી જગ્યાને પોતાનું ઘર માની લે તેમ આ બાબા રાતવાસો કરે એ જગ્યાને પોતાની માની લે છે.

આટલી વાત હેરત પમાડવા પૂરતી ન હોય તો વધુ એક વાત છે તેમના સંગીતપ્રેમની .
લતા મંગેશકર અને મુકેશ , રફી એમના પ્રિય તો ખરા જ એટલી હદે કે ભજનકીર્તન ને બદલે રેડીઓ એમનો સાથી હોય છે. જ્યાં જાય ત્યાં મોબાઈલ ફોનમાં રહેલો રેડીઓ એમની સંગીતભક્તિ .

ટ્રેન , બસ , પ્રાઇવેટ કાર, એર ટ્રાવેલ કરતાં આ બાબાના ભક્તગણમાં એક અતિ જાણીતી એર લાઈન કંપનીના માલિક પણ શામેલ છે.
એટલે એમને બાબાને તકલીફ ન થાય એટલે વર્ષમાં 400 મુસાફરી કરી શકે એવી સવલતવાળું સ્પેશીયલ કાર્ડ આપ્યું છે. એક એરપોર્ટ પર અમને કર્મચારીએ જણાવ્યું કે અમે તો એમને એરલાઈન્સના માલિકના જમાઈ કહી સંબોધીએ છીએ , ને જોવાની વાત એ છે કે બાબા પોતે એ વાત પર હસે પણ ખરાં !

જીવનમાં આપણે ઘણીવાર એવી વ્યક્તિઓને વિભૂતિઓને મળીયે કે એમને મળીને લાગે કે એમના જીવનનો ધ્યેય શું હશે ?
અમારા ઘણાં પ્રયત્ન પછી પણ બાબા અનંતદાસજી પાસે એ ઉત્તર તો ન મળ્યો પણ એમને જોઇને લાગ્યું કે કદાચ નિરુદ્દેશે શબ્દની સાર્થકતા આ લોકો જ સિદ્ધ કરી શકે.
એ જ એમની ફિલોસોફી હશે : હું તો બસ ફરવા આવ્યો છું , નિરુદ્દેશે ….નિરુદ્દેશે ….

કર્ટસી : ચિત્રલેખા , ફોટો કર્ટસી : દીપક ધૂરી

મસ્તાની : બાજીરાવની પત્ની કે નર્તકી ?

હિંદુ બ્રાહ્મણ રાજવી ને મુસ્લિમ નાચનારી , ને એમની દર્દનાક પ્રેમકહાણી એટલે બાજીરાવ મસ્તાની. વર્ષોથી આ જ ઓળખાણ રહી છે ઈતિહાસના આ બેમિસાલ પ્રેમીઓની.

એક બાજુ અજબ પ્રેમકહાની ને બીજી બાજુ દમામદાર ફિલ્મ , સંજય લીલા ભણસાલીએ ફિલ્મમાં પોએટીક લિબર્ટીને નામે કેટલી છૂટ ઇતિહાસ સાથે લીધી એ પાછો બીજો વિષય છે પણ હકીકત તો એ છે કે બાજીરાવ- મસ્તાની પ્રેમકહાનીને સંજય લીલા ભણસાલીએ જ નહીં આપણી દંતકથાઓએ અને ઈતિહાસકારોએ પણ તો તોડી મરોડીને જ પેશ કરી છે.

 

Peshwa_Bajirao_3mastaniHIS10.png
 

એમ કહેવાય છે કે ઈતિહાસ વિજેતા લખે છે. એટલે ઉજળું હોય તેટલું દૂધ નહીં ને ન્યાયે ઘણીવાર લખાયેલી ગવાયેલી કહાણીઓ પણ સત્યથી જોજનો દૂર હોય શકે.
જયારે આ બહુ ગાજેલી ફિલ્મ રીલીઝ થવાની તૈયારીમાં છે ત્યારે જ પેશ્વાના વંશજો કોર્ટે ચઢ્યા, કારણ હતું ફિલ્મમાં લીધેલો પિંગા ડાન્સ. રાજવી કુટુંબના વારસોની દલીલ છે કે રાજઘરાનાની માનુનીઓ આમ નાચગાન કરતી હશે ? એ પણ એક નાચનારી સાથે ?
એ વાત જુદી છે કે સંજય લીલા ભણસાલી કોઈક અજબ વળગણ ધરાવે છે , હીરોના જીવનમાં આવેલી સ્ત્રીઓને સાથે નચાવવાનું ,પણ અહીં એ છૂટછાટની વાત નથી .
મુદ્દો એ છે કે બાજીરાવની પત્ની કાશીબાઈ મસ્તાની સાથે ન નાચી શકે એવું કોઈ કારણ હાલ રાજવી કુટુંબના સભ્યોએ આપ્યું છે તેવું નથી. પિંગા નૃત્ય બ્રાહ્મણ કુટુંબોની જ એક ધાર્મિક રસમનો ભાગ હતું. તે જમાનામાં રૂઢિચુસ્ત બ્રાહ્મણ કુટુંબની સ્ત્રીઓને બહાર આવવાજવા પર પ્રતિબંધો હતા ત્યારે ઘરની ચાર દીવાલોમાં મનોરંજનને એક ઉત્સવ સાથે વણી લેવાયું હતું . પરિણીત સ્ત્રીઓ મંગલાગૌરના તહેવારમાં એટલે કે શ્રાવણ મહિનાના મંગળવારે ધાર્મિક વિધિઓ પછી ખાણીપીણી ને આનંદપ્રમોદ માટે આ નાચગાન કરતી જેમાં હાજરી માત્રને માત્ર મહિલાઓની જ રહેતી.
એવા વાતાવરણમાં કાશીબાઈ રાજઘરાનાની હોય એટલે ભાગ ન લઇ શકે એ કારણ વધુ પડતું છે.

મૂળ કારણ તો એ હોય શકે જે પેશ્વાઈ ઈતિહાસકારોએ ન લખેલા સંદર્ભગ્રંથો કહે છે તે, કે કાશીબાઈની શારીરિક પંગુતા અને કોઈક ઈતિહાસકારોનું સંશોધન કહે છે તેમ કાશીબાઈ અસ્થમા પેશન્ટ હતી.
આ છે વાસ્તવિકતા જે લગભગ અઢી દાયકાના સંશોધનો પછી નારીવાદી લેખિકા કુસુમ ચોપરાએ પોતાના પુસ્તક ‘મસ્તાની’માં મૂકી છે.

સિંગાપોરમાં જન્મેલા અને જકાર્તામાં ઉછરેલા કુસુમ ચોપરા કિશોરાવસ્થામાં ઇન્ડિયા આવ્યા ને રહી ગયા. અભ્યાસ પૂરો થયો પછી પત્રકાર તરીકે કાર્યરત રહ્યા , વર્ષો સુધી પત્રકારત્વ કર્યા પછી એ નવલકથાકાર છે સાથે સાથે પર્યાવરણ અને મહિલાઓની સમસ્યા સાથે સક્રિય રીતે જોડાયેલા છે. એમને બહુ ગાજેલા દિલ્હીના નિર્ભયા કેસ પર પણ પુસ્તક લખ્યું છે પણ મસ્તાની એમના દિલની ઘણી કરીબ રહી છે. કુસુમ ચોપરા કહે છે કે ‘ઇતિહાસે મસ્તાની સાથે ભારે અન્યાય કર્યો છે.’

હકીકત તો એ છે કે ઇતિહાસે આ મસ્તાની સાથે ભયંકર દુર્વ્યવહાર કર્યો છે. એક રાજવી કુટુંબની કન્યાને નાચનારી તરીકે વગોવી છે. જે કામ આજના સમયે મીડિયા કરે છે એ કામ ઈતિહાસકારોએ કર્યું હતું . જેને આજના સમયે આપણે કેરેક્ટર એસાસીનેશન કહીએ છીએ તે.
મસ્તાની હતી ક્ષત્રાણી, બુન્દેલખંડના મહારાજા છત્રસાલની દીકરી. પણ , એની મા હતી રુહાનીબાઈ , પર્શિયન મુસ્લિમ, જે પહેલા હૈદરાબાદના નવાબના દરબારમાં નર્તકી હતી.
મુસ્લિમ રુહાનીબાઈથી થયેલી મહારાજ છત્રસાલની દીકરી બાજીરાવને મળી એ એક પ્રકારની રાજનીતિ હતી.
ઈ.સ. 1727માં અલ્હાબાદના સૂબાએ બુન્દેલખંડ પર હૂમલો કર્યો હતો.મહારાજ છત્રસાલે એ માટે પોતાનું રાજપાટ બચાવવા પેશ્વા રાજવી બાજીરાવ પાસે મદદ માંગી હતી. જે તે વખતે બુન્દેલખંડ તરફ પોતાના સૈન્યની કવાયતમાં હતા. સંદેશ મળતાં બાજીરાવ પોતાના સૈન્ય સાથે મદદે પહોંચ્યા અને હૂમલાને નિષ્ફળ બનાવ્યો. બંને રાજવી વચ્ચે એક નવો સંબંધ બંધાયો. બુન્દેલખંડના રાજવીએ પોતાની દીકરી મસ્તાની બાજીરાવ સાથે પરણાવી એટલું જ નહીં પણ બાજીરાવને ઝાંસી , પન્નાની ખાણ અને ઘણા ગામ સહિત પોતાના રાજ્યનો 1/3 હિસ્સો પણ ને 33 લાખ સોનાના સિક્કાઓ કરિયાવર તરીકે આપ્યા હોવાની નોંધ છે તો પ્રશ્ન એ છે કે મસ્તાની બાજીરાવની ગણના નર્તકી કઈ રીતે થઇ ગઈ ?

એનો ગુનો એટલો કે એને જન્મ નર્તકીના પેટે લીધો હતો. ને તે પણ મુસ્લિમ . એ સુંદર ગાતી હતી. નૃત્યકળા જાણતી હતી. કૃષ્ણભક્ત તો હતી જ સાથે સાથે માનો ધર્મ પાળતી હોય એમ નમાઝ અદા કરતી હતી. નાચગાન સાથે એની તાલીમ એક કુશળ યોધ્ધા તરીકે પણ થઇ હતી. એ ઘોડેસવારી કરી જાણતી હતી.એટલું જ નહીં એ બાજીરાવ સાથે રણમેદાન પર ગઈ હોય તેવા સંદર્ભ પણ મળે છે. યુધ્દ્ધકલામાં પારંગત એવી મસ્તાનીની આ બધી કોઈ કળા ઇતિહાસે યાદ નથી રાખી. યાદ રાખી એક જ વાત એ નર્તકી હતી.
એટલું જ નહીં એને હમેશ બાજીરાવના જનાનખાનામાં રહેલી સ્ત્રીઓ પૈકી એક લેખાતી રહી છે. જયારે ખરેખર તો એ બાજીરાવની કાશીબાઈ પછી કાયદેસરની પરણેલી પત્ની હતી. એ વાત જૂદી છે કે એ બીજી પત્ની હતી , સાથે માતબર કરિયાવર લઈને આવી હતી પણ અર્ધમુસ્લિમ હતી તેથી કે જે પણ કારણ હોય બાજીરાવના માતા રાધાબાઈની આંખમાં ખૂંચતી હતી. બાકી હતું એમ કાશીબાઈની ઉપેક્ષા થતી રહી ને જયારે બંનેએ સાથે જ માતૃત્વ પ્રાપ્ત કર્યું ને કાશીબાઈથી થયેલું સંતાન નાની ઉંમરમાં જ ગુજરી ગયું.
મસ્તાની મુસ્લિમ ધર્મ તરફ વધુ ઝુકાવ ધરાવતી હશે એ પણ કદાચ કારણ હોય શકે દરબારી અને રાજવી કુટુંબની ખફગીનું . મસ્તાનીએ દીકરાનું નામ રાખ્યું હતું શમશેર બહાદૂર .
એ વાત તો સિદ્ધ હતી કે બાજીરાવના માતા રાધાદેવીએ મસ્તાનીને ક્યારેય સ્વીકારી નહોતી. ખરું કારણ માત્ર મુસ્લિમ કે નર્તકી હોવાનું નહીં બલકે રાજકારણમાં મસ્તાનીનું વધતું જતું વર્ચસ્વ અને કાશીબાઈની ઉપેક્ષા , ઘણાં બધા કારણોને કારણે મસ્તાની કેટલાય સમય સુધી નજરકેદ પણ રહી હતી. પુણેનું શનિવાર વાડા જે બાજીરાવનો મહેલ લેખાતો ત્યાં મસ્તાની રહી તો ખરી પણ એને માત્ર ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં જ હરવાફરવાની છૂટ હતી , એટલા માટે એક અલાયદો દરવાજો પણ બનાવ્યો હતો. જે મસ્તાની દરવાજા તરીકે ઓળખાતો હતો. મસ્તાની નારાજગી એટલી વધતી ગઈ કે મસ્તાની માટે શનિવારવાડાથી થોડે દૂર કોથરુડમાં નવો મહેલ બનાવ્યો હતો.

જો ઇતિહાસે કોઈ કામ કર્યું હોય તો એ છે બાજીરાવ મસ્તાનીના મૃત્યુને ડ્રામેટિક બનાવવાનું . પેશ્વાના ઈતિહાસકારો તો આ પ્રેમકહાનીનો અંત એકદમ ઇમોશનલ બતાડે છે.
દંતકથા પ્રમાણે તો બાજીરાવ પેશ્વા એક દિવસ પોતાના રાજ્યના પ્રદેશોની મુલાકાતે હતા અચાનક એમની તબિયત બગડી ને એમનું આકસ્મિક મોત થઇ ગયું . મસ્તાનીને આ સમાચાર મળ્યા એટલે એને પોતાના હાથમાં રહેલી વીંટીનો હીરો ચૂસી જીવનનો અંત લાવી દીધો .
વાસ્તવિકતા આ રોમેન્ટિક કહાણીથી માઈલો દૂર છે.
એ વાત તો સિદ્ધ હતી કે બાજીરાવના માતા રાધાદેવીએ મસ્તાનીને ક્યારેય સ્વીકારી નહોતી. મસ્તાનીનું વધતું જતું વર્ચસ્વ અને કાશીબાઈની ઉપેક્ષા , ઘણાં બધા કારણોને કારણે બાજીરાવના માતાએ મસ્તાનીને નજરકેદમાં ઘણો સમય રાખી હતી. તે વખતે પેશ્વાઓની કોઈ વિધિઓમાં શામેલ થવા બાજીરાવ પુણેથી દૂર હતા. મસ્તાનીની તબિયત બગડી તેના સમાચાર પણ બજીરાવથી છાનાં રખાયા હતા.
રોમેન્ટિક દંતકથા કહે હીરો ચૂસીને મોતને વાત પણ હકીકત તો એ હતી કે મસ્તાની બાજીરાવ કરતાં પહેલા મૃત્યુ પામી હતી.. કાશીબાઈ ને બાજીરાવના બીજા દીકરાનો જનોઈ પ્રસંગ હતો એવું બહાનું કરીને મસ્તાનીના મૃત્યુના સમાચાર પણ બાજીરાવથી છુપાવવામાં આવ્યા હતા. બાજીરાવના મૃત્યુના બે કારણો મળે છે. એક તો આલ્કોહોલિક બાજીરાવને માતાના આદેશ હેઠળ વ્યસનમુક્ત થવાનું હતું એટલે દારૂ અચાનક છોડવાને કારણે અસર સાથે હીટ સ્ટ્રોક,લૂ લાગવાથી મૃત્યુ થયું હતું .

મસ્તાની વિષે જે થોડાં અવશેષો આજે રાજા કેલકર મ્યુઝિયમમાં મુકાયા છે તેમાં એક છે પેઈન્ટીંગ છે જે મસ્તાનીનું હોવાનું મનાય છે પણ મામલો વિવાદગ્રસ્ત છે. વાત રહી મસ્તાનીના દીકરા શમશેર બહાદૂરની, જેને છ વર્ષે માનું સુખ ગુમાવ્યું એને કાશીબાઈએ દત્તક લીધો હતો એવી નોંધ મળે છે. જે દીકરાને બાજીરાવે બાંદાની જાગીર આપી હતી. એ મસ્તાનીનો દીકરો મરાઠા સૈન્ય તરફથી ઈ.સ 1761 પાણીપતના યુધ્દ્ધમાં ખપી ગયો હતો.
જોવાની ખૂબી તો એ છે કે ખોટાં અહમની આડમાં તવારીખો કઈરીતે વિસરાઈ જાય છે. આજે પણ પેશ્વાઈ ઈતિહાસકારોએ લખેલી એક વાત મસ્તાની માટે મળતી નથી. રાજ દરબારના રેકોર્ડ્સમાંથી પણ મસ્તાની ગૂલ છે. જાણે એનું કોઈ વજૂદ જ નહોતું બાજીરાવની જીંદગીમાં … કાશીબાઈ પહેલી પત્ની ખરાં , રાધાબાઈ માતા , બંને સ્ત્રીઓએ પોતાનો અધિકાર જીવનભર જતાવ્યો ને અકબંધ રહ્યોય ખરો , પણ બજીરાવનું નામ ધબકતું રહ્યું મસ્તાનીના નામ સાથે,આજે પણ બાજીરાવ મસ્તાની જીવે છે દંતકથાઓમાં.

publsihed in Chitralekha 28th Dec 15

No one is free , even birds are chained to the sky…..

20140131-141220.jpg

These black-spotted Gulls are migratory and after a sharp fall in the temperatures in the Polar Regions, they prepare for migration. Their bodies become lean and thin for migratory flight and with their accurate sense of direction they start a journey sometimes covering more than 10,000 kms. They come to India mostly from Siberia or Australia in November or December to escape from the harsh vagaries of the northern winter when the daylight hours and food are short. With the culmination of winter season which also marks the end of their mating season, these migratory birds return to their native place with the young ones only to come back in the winter season next year.

20140131-142659.jpg

Strangely enough, Bombay has more birds than meets the eye. If you care to look, you’ll notice that crows, pigeons and sea gulls are not the only birds in the city. Parrots and sparrows are very common. Many migratory birds tend to make a halt on any of the green patches in the city. Herons and pelicans have been seen in the Bombay harbour. Keep watch, you may spot something to confound the experts thoroughly.

20140131-143237.jpg<br
birds are indicators of the enviroment , if they are in trouble , we ll soon in be trouble.

20140131-143255.jpg

દેસી તડકા , નિમ્બૂ માર કે …

20140103-172929.jpg

ભારતીય ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી આમ તો વિક્રમો સર્જવા માટે પ્રખ્યાત છે, પછી ભલે ને એ હોલીવુડની ફિલ્મોની રીમેક પણ કેમ ન હોય… એવો એક ઈતિહાસ રચ્યો હતો શોલેએ.

જયારે આ ફિલ્મ પહેલીવાર જોયેલી ત્યારે સ્કૂલમાં ભણતા હતા . બીજી ત્રીજી ને પાંચમી વાર જોયેલી તે વખતે હતી તો ઉંમર પુખ્ત છતાંય એટલી જ ગમેલી જયારે સ્કૂલમાં હતા , હા પણ એમાં પસંદગીનાં સીન્સના નંબર બદલાઈ ગયેલા. જેમ કે સ્કૂલમાં હતા ત્યારે અસરાનીના ‘હમ અંગ્રેજ કે જમાને કે જેલર હૈ ….. હી હી , હે … ડાયલોગ પર ઉછળી ઉછળીને હસેલાં તે હસવા જેવો સંવાદ તો જરાય ન લાગ્યો, એવું જ સૂરમા ભોપાલીના પાત્ર સાથે થયું. છેલ્લે છેલ્લે તો ઠાકુરની યુવાન પુત્રવધુ રાધા ( જયા ભાદુરી બચ્ચન)નું કેરેકટર મન પર એવું હાવી થઇ જતું કે પછી એ ફિલ્મ જોઈ જ નહીં .
હવે ૩૯ વર્ષે એ જ શોલે થ્રી ડી સ્વરૂપે આવી રહી છે એટલે થયું પેલાં પ્લાસ્ટીકના ચશ્માં પહેરી વર્ટીગો જેવી ચકરડી ભમરડી અનુભવવા કરતાં ઘરે જ શું કામ ન જોઈ લેવી .
અને અહો આશ્ચર્યમ , જોઈ બોલીવૂડની શોલે ને યાદ આવતી રહી હોલીવુડની લેટ સીક્સ્ટીઝની ફિલ્મોની .

પછી તો વાંચ્યું કે શોલે બુચ કેસીડી એન્ડ સન્ડેન્સ કીડની કોપી હતી. પણ ખરેખર એવું નહોતું. હા, જય ને વીરુ એ બે પાત્રો એમાંથી ઉઠાવાયેલા હોય શકે પણ બાકીની આખી ફિલ્મની પ્રેરણા માટે રાઈટર સલીમ જાવેદે નહીં નહીં ને ૫૦ ફિલ્મો તો જરૂર જોઈ હશે .
એમ કહેવાય કે આર્ટ ઓફ કોકટેલ ફિક્સિંગ .

સ્કૂલમાં હતા ત્યારે કોઈ દિવસ મેકેનાઝ ગોલ્ડ કે ટાવર ઇન્ફર્નો , પોઝાઈડન એડવેન્ચર જેવી ફિલ્મો સિવાયની હોલીવૂડ ફિલ્મો જોવાની છૂટ પણ ક્યાં હતી કે એ ફિલ્મો જોવા મળે..
અને હવે ૩૯ વર્ષ પછી જયારે ફરી શોલે આવી રહી છે ત્યારે ફરી એક વાર જોઈ ને ખ્યાલ આવ્યો સલીમ જાવેદે કરેલાં ઇન્સ્પીરેશનલ કોકટેલ નો. અલબત્ત , કોઈ એમ ન સમજે કે અમે ફિલ્મ વખોડીએ છીએ .

ફિલ્મની શરૂઆતનો સીન, ટ્રેન રોબરી . જો કે એને માટે તે વખતે પણ ફિલ્મી પંડિતોએ લખેલું કે એ સીનની પ્રેરણા સિપ્પીને ૧૯૩૯માં આવેલી સ્ટેગકોચ નામની ફિલ્મમાંથી મળી હતી , હવે ફરી એક વાર જયારે આ જુઓ ત્યારે એક હોલીવુડ ફિલ્મ ધ વાઇલ્ડ બન્ચ જોઈ લેજો. હા એ વાત સાચી કે જય ને વીરૂના પાત્ર માત્ર ને માત્ર બુચ કેસેડી ને સન્ડેન્સ કીડ પર આધારિત છે પણ આખી વાર્તામાં એમના કેરેકટરનાં રંગ અકીરો કુરુસાવાની ઓસ્કારમાં નોમીનેટ થયેલી સેવન સામુરાઈમાંથી લેવાયા છે. વાર્તા છે ગામલોકોને લુંટવા આવનારાઓની રક્ષા. આપણાં ઠાકુર બલદેવ સિંહ એ જ કહી ને જય ને વીરુ ને લઇ આવે છે ને , કારણ બુચ કેસેડીવાળી ફિલ્મનું છે .

પછી તો એક ભાવાત્મક પળે જયારે ઠાકુર બલદેવ સિંહ ગબ્બરે પોતાના પરિવારને કઈ રીતે રહેંસી કાઢ્યો તે કથની જય ને વીરુને કહે છે , આખી વાત કઈ રીતે ફિલ્માવાય છે તે માટે વન્સ અપોન અ ટીમ ઇન વેસ્ટ જોવી. ના ના સીન બાય સીન નહીં પણ પ્રેરણા ત્યાંથી છે .

બાકી રહ્યું હોય તેમ ઠાકુરના બંને હાથ….
હોલીવુડ સ્ટાર સ્પેન્સર ટ્રેસીની એક ફિલ્મ જેમાં એનો એક હાથ આમ જ ગાયબ છે ને એ રહસ્ય છેલ્લે સુધી કોઈ જાણતું નથી , આપણાં સંજીવકુમારવાળા ઠાકુરની જેમ જ , અત્યારે ફિલ્મનું નામ યાદ આવતું નથી , કોઈ મિત્રને ખબર હોય તો જણાવો… અને હા , આ થોડી પ્રેરણાસ્તોત્રની વાત હતી… બાકી ફિલ્મમાં બસંતી, રાધા ,મૌસી, રહીમ ચાચા, કાલિયા , સાંબા બધા પાત્રો ઓરીજીનલ છે.

અમારા મિત્ર સંજય છેલે એક વાર તેમના મિત્ર રહેલા અમજદ ખાને ગબ્બરના પાત્રની બોલી માટે પોતાનાં ઘરની બહાર બેસતા ધોબીની લઢણનો ઉપયોગ કર્યો હતો એવું કહ્યું હતું . જે કારણે આજે પણ ગબ્બરસિંહ લોકોના મગજમાં છે.

પણ જે હોય તે બાકી શોલે ખરેખર હતી શોલે જેવી જ. મિનરવા અને મરાઠા મંદિર જેવા થિયેટરોમાં વર્ષો સુધી રાજ કરવું એટલે શું? આજે જયારે ૧૦૦ સીઆરની ક્લબમાં આવતી ફિલ્મો બે ચાર વિકમાં થિયેટરમાંથી ગાયબ થઇ જાય એ જોવા ટેવાયેલાં ટીન્સ માની શકે કે આ શોલે મિનરવામાં પૂરાં પાંચ વર્ષ ચાલી હતી ?