ખિચડી બારે માસ !!

ખિચડી બારે માસ !!
દ્વારા Pinki Dalal November 10, 2017
ખિચડી ક્યારે અને કઈ રીતે ભારતના તમામ લોકોની સિગ્નેચર ડિશ બની ગઈ ?
IMG-20171106-WA0022

થોડા સમય પહેલા ઉઝબેકિસ્તાન જવાનું થયું. મનમાં હતું કે ભૂખે મરી જવાશે આ દેશમાં. એ વાત તદ્દન ખોટી પણ નહીં.ઉઝબેક લોકોને અમે વેજિટેરિયન છીએ એ જાણી એટલી તો નવાઈ લગતી હતી કે, માણસ ઘાસપાંદડા પર જીવી જ કઈ રીતે શકે ?
પણ, એ બધી વાત તો ઠીક પણ સહુથી મોટી નવાઈ તો અમને લાગી , એમની કીચરી જોઈને .

હા, આપણી ખીચડી તેમની કીચરી , ફર્ક એટલો કે આપણે ત્યાં મગ , તુવેરની દાળ કે પછી છોતરાંવાળા મગની દાળનો વિકલ્પ છે એમની પાસે દાળ જેવો કોઈ વિકલ્પ નથી, બલ્કે હાથમાં આવે એ બધા કઠોળ ને શાકભાજી પડે, રાજમા , મગ સાથે મસૂર પણ અને ચિકન કે મટન પણ , જો ચિકન મટનનો વિકલ્પ ન હોય તો એને દૂધમાં પકવાય અને જે લીલા શાકભાજી ઉગે તે પણ પડે જેમ કે ગાજર, ફણસી , વટાણા, પાલક,રોકેટ (ભાજી). પણ, હા આપણી જેમ એમની પાસે બારે માસ ખીચડી ખાઈ શકવાનો વૈભવ નથી. શિયાળો એટલો જાલિમ કે પાંદડું ન ઉગે , એમનું નવરોઝ એટલે કે પારસી નવરોઝને દિવસે જ નવું વર્ષ બેસે અને વસંત બેસવાની શરૂઆત થાય ને ઘરે ઘર આ કીચરી ખીચડી મરચા રંધાય .આદુ કે પછી ઘીમાં તજ મરીના વઘારનો વિકલ્પ ન હોય, હોય માત્ર નમક ને તીખાશ જોઈએ તો ચીલી સોસ ઉપરથી નાખી લેવાનો .

આ તો થઇ ઉઝબેક ખીચડીની વાત પણ આ વાત યાદ આવી શેફ સંજીવ કપૂરે દિલ્હીમાં જે 915 કિલો ખીચડી રાંધી ને તેમાં ચમચા હલાવવા ગયેલા બાબા રામદેવ ને સાધ્વી નિરંજનને કારણે જે ફ્રન્ટ પેજ પર ગાજી તે પરથી . અને હા, ખિચડી આપણા વડાપ્રધાનની પણ પ્રિય વાનગી છે. બાબા રામદેવે તો વર્લ્ડ ફૂડ ડે પર ખીચડીને વિશ્વને ભારત તરફથી મળેલી ભેટ પણ લેખાવી .
ખિચડી વિષે કહેવું અશક્ય છે કે એ વિશ્વના ક્યા ભાગમાં ઉદભવી. ઇન્ડિયામાં હવે ખીચડી ઘર ઘરનો આહાર હોવાથી એને ઇન્ડિયન તરીકે બ્રાન્ડ કરી શકાય પણ એમાં થોડી અતિશયોક્તિ તો છે જ.

એ વાત તો નિર્વિવાદ છે કે ખિચડી એટલે ખિચડી .
તમે પંદર દિવસ મહિનો યુરોપ કે અમેરિકા ટુર પર હો ને તમને અતિશય પ્રિય એવા જાત ભાતના પાસ્તા , જુદા જુદા સોસ જોડે આરોગતા રહ્યા હો તો પણ છેલ્લે છેલ્લે યાદ આવશે ઘરના ફૂલકાં , તુવેરની દાળ ને દૂધીવડીનું શાક. આમ જોવા જઈએ તો ઇન્ડિયન લોકો ટ્રાયલ કરવામાં શૂરા છે. એ પછી થાય ફૂડ હોય કે ફોન્દ્દયુ .
ગુજરાતી ઘરમાં મેનુમાં DBRS (દાળ,ભાત, રોટલી ,શાક ) તો હોય જ. જે ખાતાં ખાતાં પીઝા કે થાઈ ફૂડ યાદ આવતું હતું , એ બધું અચાનક મિસ થવા લાગે. મનમાં થાય ક્યારે ઘરે પહોંચીયે ને મગ ખાખરા , ખીચડી કઢી , દાળભાત ખાઈએ …. મેલ કરવત મોચીના મોચી જેવું . બાય ચોઈસ પણ છેલ્લે તો ઘરની થાળીની ખોટ સાલવા લાગે ને મૉટે ભાગે લોકો ઘરે આવી પહેલું શું ખાય ? 101 ટકા ખીચડી એ પણ ફીણેલી , સાથે દહીં , કઢી , બટાટાનું શાક હોય તો ઠીક ન હોય તો ઠીક ને પાપડ . એ ખાવાથી એમ લાગે હાશ , દુનિયાનો છેડો એટલે ઘર.

જાણીને નવાઈ લાગશે કે મોદીજી , બાબા રામદેવ ને આપણે પોતે જેટલા ખીચડીપ્રેમી છીએ તેટલા જ મુઘલ બાદશાહો, સ્પેનિશ , બ્રિટિશ પણ રહ્યા છે. આઈને અકબરીના લેખક , અકબરના રાઈટ હેન્ડ એવા અબુલ ફઝલે ઝીણી ઝીણી વિગતો લખી છે તેમાં અકબરનો ખીચડીપ્રેમ છલકે છે. એમ મનાય છે , આઈને અકબરીમાં એવો ઉલ્લ્લેખ પણ છે કે છેલ્લે છેલ્લે અકબરને જૈન મુનિઓ અને હિન્દૂ બ્રાહ્મણોનો સંગ ગમવા મંડ્યો હતો અને તેથી શાકાહાર પરત્વે ઝુકાવ વધ્યો હતો , એટલે અતિ પ્રસિદ્ધ ફૂડ રાઇટર પુષ્પેશ પંતના કહેવા પ્રમાણે અકબરે ખીચડીને નામ પણ રોયલ આપ્યું હતું : લઝીઝ. લઝીઝ એટલે અતિશય સ્વાદિષ્ટ એના પરથી લઝીઝા . જેમાં શાકભાજી વધુ રહેતા .

અકબરનો ખિચડીપ્રેમ જહાંગીરમાં પણ ઉતર્યો હશે કે જે હોય તે પણ મનાય છે કે ખીચડીને લોકપ્રિયતા અપાવનાર જો કોઈ હોય તો એ જહાંગીર, આ વાતનો ઉલ્લેખ એક રશિયન વેપારીએ અથનેસીસ નિકિતિન નામના પુસ્તકમાં કર્યો છે જેમાં લખાયું છે તે પ્રમાણે જહાંગીર માટે કેસર અને સૂકા મેવાવાળી ખીચડી બનતી. અકબરથી , લગભગ 13મી સદીથી અને એ સિલસિલો ચાલતો રહ્યો , 16મી સદીમાં ફ્રેન્ચ પ્રવાસી જીન બેપ્ટિસ્ટ ટાવેર્નિયરે પોતાની ઇન્ડિયન ડાયરીમાં ખીચડી વિષે બહુ લંબાણથી વર્ણન કર્યું છે. એના કહેવા પ્રમાણે ચોખા, દાળ અને ઘી હિન્દુસ્તાનનું સાંજનું ખાણું છે .

અલબત્ત, ઔરંગઝેબ પોતાના પૂર્વજોની જેમ ‘ફૂડી’ નહોતો, જે પીરસાય તે ખાઈ લેવાનું એમ સમજનાર ઔરંગઝેબ પણ ખીચડીનો ચાહક હતો પણ એની ખીચડી ઈંડા ને માછલીવાળી રહેતી . જેનો ઉલ્લેખ આલમગીર ખીચડી તરીકે થતો રહ્યો .

એ સમયે અંગ્રેજોનો પગપેસારો થઇ ચૂક્યો હતો. ખીચડી તો અંગ્રેજોને પણ દાઢે વળગી . અંગ્રેજોએ ખીચડીનું સ્વરૂપ થોડું ફેરબદલ કરી નામ આપ્યું કેડગ્રે , જે આજે પણ બ્રિટિશ બ્રેકફાસ્ટમાં પીરસાય છે.

આપણે ત્યાં તો ખીચડીનો દબદબો અણનમ છે. યુવાન હોય કે વૃદ્ધ , ખીચડી સહુને ચાલે . હા, એનું સ્વરૂપ રાજ્ય પ્રમાણે બદલાય છે.

ગુજરાતમાં ખિચડી કઢી કે ખિચડી દૂધ કે દહીં સાથે હોય તો તમિલ લોકો ઘીથી તરબતર પૉન્ગલ ખાય. હિમાચલી ખીચડી જોઈને ઉઝબેક ખિચરી યાદ આવે, દાળ, ચોખા સાથે ચણાને રાજમા પણ નાખેને કર્ણાટકના બીસી બેલે હન્ના. ગુજરાતી લોકો બધામાં ગળપણ નાખે એક ખિચડી સિવાય પણ કર્ણાટકી બ્રાહ્મણ બીસી બેલેમાં ગોળ ને લીલું કોપરું નાખે . બંગાળમાં પણ ખીચુરી એટલી જ ચાલે પણ એ ખીચુરીને કેળના પાન પર, ફ્રાઈડ ફિશ ને ચટણી સાથે પીરસવી પડે. બંગાળમાં ચટણીનું મહત્વ મીઠાઈ કરતાં પણ વધુ એવું કલકત્તાના મિત્ર સુનિલ મહેતા પાસે જાણ્યું હતું .

એટલે ટૂંકમાં એવું કહી શકાય કે આ ખીચડીનું મૂળ તો છે સેન્ટ્રલ એશિયામાં , જ્યાંથી એ આજે ઘર ઘરની વાત થઇ ગઈ છે. પણ, મધ્ય એશિયા એટલે મુસ્લિમ પાસેથી આ ખિચડી આપણા ઘરમાં ઘૂસી આવી એવું કહેવું યોગ્ય નથી. સાડા છસો વર્ષ આ આક્રમણકારીઓની ગુલામી ને બાકીના ત્રણસો વર્ષ ગોરી ચામડીની ગુલામીના કાઢી નાખીયે તો એક જમાનામાં હિન્દુસ્તાનની સીમા હતી અફઘાનિસ્તાનથી બાંગ્લા દેશ સુધીની.

કનિષ્ક, મૌર્ય , પુલકેશી જેવી કેટલીય ડાયનેસ્ટી રાજ કરતી હતી તે કાળમાં સંસ્કૃત શબ્દ મળે છે ખીચા , એક એવી વાનગી જે ચોખા ને દાળમાંથી બનતી, એ ખીચડી, કેચરી તરીકે નામ બદલતી રહી.

આજે ભારતમાં એક પણ રાજ્ય એવું નથી જ્યાં ખીચડીની હાજરી ન હોય. હા, એ દરેક રાજ્યના લોકોના મિજાજ , ભૌગોલિક સ્થિતિ ને અનુરૂપ બને છે. જેમ કે ઉત્તરાયણ વખતે ગુજરાતમાં બનતો ખીચડો , ઉત્તરપ્રદેશમાં પણ બને પણ દાળ હોય કાળા અડદની, સાથે ચોખા ને આમળા (હા, ખાટાં લાગે, શિયાળામાં આવે તે જ ) એટલે કે એક પૌષ્ટિક ખાણું .

કાશ્મીરમાં પણ ડિસેમ્બરથી ખિચડીપાર્ટીની શરુ થાય . એ સાથે હોય એક ખાસ નોલખોલ અથાણું , હિમાચલ ,ગઢવાલ,ઉત્તરાખંડમાં શિયાળાની શરૂઆત સાથે અડદની દાળની ખીચડી બનવી શરુ થઇ જાય. કારણ એટલું જ કે પચવામાં ભારે અડદ શિયાળામાં ભારે ગુણકારી ,શરીરને પૌષ્ટિકતા સાથે ગરમી પણ આપે.

હૈદરાબાદમાં નિઝામના રાજની ખીમે કી ખીચડી રહી ગઈ છે. દાળ, ચોખા સાથે મીટ અને ખટાશવાળી એકદમ ઢીલી , સૂપ જેવી ખીચડી એ હૈદરાબાદી ખીચડી , અને બાકી હોય તેમ એમાં સાત વઘાર , હા, બરાબર કવાંચયું સાત વાર વઘાર કરવામાં આવે.
કર્ણાટકના બીસી બેલે હન્ના તો હવે ફોર્ટની ઉડીપી પણ આપે એટલે એની કોઈ નવાઈ રહી નથી , પણ એનો ઉદ્ભવ રાજઘરાનામાં એટલે માયસોરના રાજવી વાડિયારના રસોઈખાનામાં થયો હતો. પશ્ચિમ બંગાળમાં ખિચડી એક નહીં અનેક ટાઇપની મળે છે. સાદી ખીચડીને નિરામિષ ખીચડી કહે છે પણ મલાઈભૂની કીચૂરી નારિયેળના દૂધમાં પકવાય છે,એ જ રીતે દૂર્ગા પૂજામાં ખજૂર ખીચડી પણ ભોગ તરીકે ચઢાવાય છે. ખજૂર, સૂકોમેવો અને મલાઈ , આ પ્રસાદ તરીકે વહેંચાય છે,

એક ડિઝર્ટ જેવી ખીચડી હોય તો એ છે તામિલનાડુની, ખારા પોંગલની જેમ સક્કરી પોંગલ પણ હોય. જેમાં નમકને બદલે ગોળ પડે.

ખિચડીની વાત હોય તો ગુજરાત મહારાષ્ટ્ર રાજસ્થાન થોડા પાછળ પડે? મહારાષ્ટ્રમાં ઝૂણખા જેમ દાળખીચડી, પાલક ખીચડીનો ભારે ઠાઠ.
ગુજરાતની , કાઠિયાવાડની રામ ખીચડી ને સુરતમાં લીલવાની ખીચડી શિયાળામાં ન ખાધી તો શું ખાધું ?

જો કે સુરતમાં નોનવેજ ખીચડી ખાવાવાળો વર્ગ પણ મોટો છે. સોલા ખીચડી , મટનને ચોખા ને ક્રીમ સાથે રંધાય છે. અને હા , ઈરાનથી આવીને સવાયા ગુજરાતી બની ગયેલા પારસીના ઘરમાં તો રોજ કોલમીનો પાટિયો રંધાય , એમની સ્પેશિયલ ભરૃચી વઘારેલી ખીચડી બોમ્બે ડક મચ્છી વિના ન બને.

ખીચડી તેરે રૂપ હજાર જેવી વાત છે. ખીચડી એટલે આપણે મન થૂલી પણ જયારે ફાઈવસ્ટાર મેન્યુમાં વેન પોટ મીલ તરીકે એ કઈ રીતે બનાવાય છે તેનું આર્ટિક્યુલેટ વર્ણન વાંચી ને પુલાવ બિરયાની છોડી ખીચડી ઓર્ડર થઇ જાય એનું નામ ખીચડી મહારાણી.

Advertisements

ચાલ એવા મુંબઈમાં જઈએ

opera-house_2fe9a472-ff42-11e6-abb0-ce03674c2ba4
દ્વારા Pinki Dalal November 08, 2017
કાશી , લાહોર ને ઓપેરાહાઉસવાળું મુંબઈ

તાજેતરમાં જ જેમનું અવસાન થયું તે નામાંકિત ફિલ્મમેકર કૃષ્ણ શાહની વર્ષો પૂર્વે એક ફિલ્મ આવી હતી , સિનેમા સિનેમા . એમાં હિન્દી ફિલ્મોની ચડતી પડતી અને એ વિષયક માહિતી સાથે એક સીન હતો ઓપેરા હાઉસ થિયેટરનો . આજની જેમ ત્યારે મલ્ટીપ્લેક્સ કલચર તો હતું નહીં. વન સ્ક્રીન થિયેટરના યુગમાં એક જમાનાના જાજરમાન આ ઓપેરાહાઉસ થિયેટરની જે કંગાળ હાલત હતી કે અત્યારે એ જોઈને તો મનાય નહીં કે એક જમાનાના જાજરમાન યુગનો આવો સમય પણ હોય શકે. પણ, ચડતી પછી પડતી અને પડતી પછી ચડતી એ તો કુદરતી ક્રમ છે. એ જ ન્યાયે અત્યારે એ જ ઓપેરા હાઉસ ફરી એના સુવર્ણકાળના દૌરમાં આવી ચૂક્યું છે. થોડા વર્ષો જોવી પડેલી પનોતી એના રિનોવેશનમાં ધોવાઈ ચૂકી છે.
બ્રિટિશકાળ દરમ્યાન મુંબઈને મળેલા જાજરમાન સ્થાપત્યો પૈકી એક છે રોયલ ઓપેરા હાઉસ. ભારતભરમાં એક કહી શકાય એવું .જેનો શિલાન્યાસ થયો હતો 1909માં, બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના સમયમાં , અને માત્ર બે વર્ષમાં એનું ઉદ્ઘાટન ? ન મનાય પણ વાત થોડી જુદી છે. હવે સ્વાભાવિક છે કે નિર્માણ કાર્ય પૂરું થવું અશક્ય હતું ને 1911માં કિંગ જ્યોર્જ પાંચમા , જેને ગુજરાતીમાં પંચમ જ્યોર્જ લેખાય છે તે ભારતની મુલાકાતે આવ્યા એટલે તેમને હાથે ઉદ્ઘાટન કરાવી દેવામાં આવ્યું હતું .

ઓપેરા હાઉસનું નિર્માણકામ પૂરું થવાની તારીખ ભલે 1912ની હોય ખરેખર સંપૂર્ણપણે આકાર લેતાં બીજા થોડા વર્ષો લાગ્યા ને 1915માં ખુલ્લું મુકાયું હતું. હાલ ઓપેરા હાઉસની માલિકી માલિકી ગોંડલના રાજવી મહારાજા જ્યોતેન્દ્રસિંહજી જાડેજાની છે જે એમને એમને મહારાજ ભોજરાજ સિંહજી પાસેથી મળી .ગોંડલ મહારાજા ભોજરાજજીએ 1952માં 999 વર્ષની લીઝ પર લીધું હતું.
એ જમાનો હતો હિન્દી ફિલ્મોની ચઢતીનો, ઓપેરાનો યુગ અંગ્રેજો ગયા પછી આથમી ચૂક્યો હતો એટલે ફિલ્મો લાગવાની શરૂઆત થઇ ને એ સાથે એની પડતીની પણ.
બાકી 1900 શતક એ હતો ગાળો ઓપેરાનો જમાનો. મુંબઈમાં પણ એક ઓપેરા હાઉસ હોવું જોઈએ એવો વિચાર જો કોઈને આવ્યો હોય તો એ હતા મોરિસ બેન્ડમેન નામના એક કલાકારને, જે મૂળ અંગ્રેજ પણ કોલકોત્તાથી હતા, અને એના વિચાર સાથે સહમતી બતાવી પારસી સજ્જન ફરામજી કરકા , જે હતા કોલસા દલાલ . લોકો કહે કોલસાની દલાલીમાં હાથ કાળા , પણ ફરામજી એ તો કોલસાની દલાલી કરતા કરતા આવું મોટું સાહસ ખેડ્યું . એ માટે દુનિયાભરમાંથી શ્રેષ્ઠ આરસથી લઇ કારીગરોને બોલાવાયા .
ખરેખર તો ઓપેરા હાઉસ નામ પ્રમાણે જ ગુણ ધરાવતું હતું . ફક્ત ઓપેરા જ ભજવતી એ પણ અંગ્રેજી એટલે એને જોવા આવનાર વર્ગ હતો બ્રાઉન સાહેબો, પશ્ચિમી સંસ્કૃતિથી રંગાયેલા અતિશય શ્રીમંત કુટુંબો જેમાં મોટેભાગે પારસી જ હોય. ફર્સ્ટ વર્લ્ડવૉર પછી સિનારિયો ઉપરતળે થઇ ગયો.2017-08-11--17-13-37

એમાં પણ અંગ્રેજ ઓફિસર્સની અવરજવર ઓછી થતી ગઈ ને સાથે ઓપેરા હાઉસનો દબદબો પણ. ઓપેરા હાઉસ હવે એક ધોળો હાથી પુરવાર થઇ રહ્યું હતું . એને મેઈન્ટેઈન કરવા થતા ગંજાવર ખર્ચ જેટલી તો આવક પણ નહોતી એટલે 1930થી ટોકી (બોલતી ફિલ્મો) દર્શાવવી શરુ થઇ. ઓપેરા હાઉસની લોકપ્રિયતા વધી એટલે 1935માં ફિલ્મ દેખાડી શકાય એવું રિનિવેશન કરવામાં આવ્યું . એ સમયે શહેરમાં પહેલવહેલા ફેશન શૉ પણ શરુ થયા. આમ છતાં ગંજાવર ખર્ચને પહોંચી વળવા આ બધું પૂરતું નહોતું . દિવસે દિવસે રોયલ ઓપેરા હાઉસ બિચારું ઓપેરા હાઉસ થતું ગયું .
સૌથી ખરાબ સમય હતો 1980 , કોફીનમાં છેલ્લો ખીલો , ઓપેરા હાઉસને તાળાં લાગી ગયા. જાન્યુઆરી 1991માં છેલ્લો ફિલ્મ શો અને 93માં કાઠિયાવાડ ફેશન શો થયા પછી પડદો પડી ગયો.
1993થી 2008 , ગુમનામીના અંદરમાં ગૂમ રહ્યા પછી અચાનક ઓપેરા હાઉસના ભાગ્ય જાગ્યા હોય તેમ મહારાષ્ટ્ર સરકારે ઓપેરાહાઉસને હેરિટેજ કન્ઝર્વેશન પ્રોગ્રામ હેઠળ નવનિર્માણ પ્રોજેક્ટ હાથમાં લીધો . જયારે રેસ્ટોરેશન ચાલુ થયો ત્યારે આવા ભવ્ય બિલ્ડિંગમાં એક માત્ર ચાલુ જો હોય તો એ હતી એક ચાની ટપરી .
હવે ફિનિક્સ પંખીની માફક ફરી એકવાર ઓપેરા હાઉસ તૈયાર છે , એના જાજરમાન કાયાકલ્પ સાથે સહુને આવકારવા , એનું ભાડું, એની ટિકિટો , એમાં થતા શો, આર્ટિસ્ટનું લેવલ એ એટલું હાઈ ફાઈ છે કે લાગે છે કે હવે એને વાંધો નહીં આવે.
Opera-House-1 (1)
માત્ર ટુરિસ્ટ માટે નહીં પણ મોટાભાગના મુંબઈગરાએ પણ ઓપેરા હાઉસ જોયું ન હોય શક્ય છે. ઇટાલિયન , યુરોપિયન અને આંશિકરીતે ભારતીય સ્થાપત્યશૈલી પાર આધારિત છે.

મુખ્યત્વે દેખાય છે તે છે 16મી સદીમાં લોકપ્રિય રહેલી બરોક આર્કિટેચર ડિઝાઇન ,બાકી હોય તેમ ઇટાલિયન માર્બલના સ્ટેટ્યૂ , આર્ટઇફેક્ટ્સ . યુરોપના અતિશય લોકપ્રિય એવા ઝેક ડિઝાઈનર સાંસ સોચીના યુનિક ક્રિસ્ટલ શૅન્ડેલિયર્સ , આ બધું ડેવિડ સાસૂન ફેમિલીએ ઓપેરા હાઉસ બન્યું ત્યારે ભેટ આપ્યું હતું .એ ઝુમ્મર એક સમયે ડેવિડ સાસૂનના બંગલૉમાં શોભતું હતું તે ઓપેરા હાઉસની મેઈન લોબીમાં લગાડવામાં આવ્યું હતું.આ ડેવિડ સાસૂન યહૂદી હતા, અને આજે એમના નામના કેટલાય સ્મારકો જેમ કે સાસૂન ડોક, ડેવિડ સાસૂન લાઈબ્રેરી વિગેરે મુંબઈમાં છે પણ એમનો પરિવાર અમેરિકામાં વસે છે. એક યહૂદીએ પોતાની કર્મભૂમિને જે ભેટ આપી છે તે વિષે , ડેવિડ સાસૂન તો લેખમાળા થઇ શકે.

ઓપેરાહાઉસમાં પ્રવેશતા જ ધ્યાન ખેંચે એવું એક વર્તુળાકાર અષ્ટકોણમાં છે નામાંકિત સર્જકોના ફ્રેસ્કો . કવિ, લેખક, નાટ્યકાર , કલાકાર , નવલકથાકાર જેવા નામી લોકોને ઉપર જોઈને સલામી આપવી જ પડે. મૂળ સ્ટ્રક્ચરમાં તો એ જમાનામાં સૌથી મહત્વની લેખાતી એવી 26 બાલ્કની હતી. આજે બાલ્કની છે પણ માત્ર શોભાની, એમાં પ્રવેશ વર્જિત છે. ડ્રેસ સર્કલના બોક્સ હજી છે પણ હવે જમાનો ટુ સી એન્ડ ટુ બી સીનનો છે .મોંઘીદાટ ટિકિટો લઈને ખૂણામાં ભરાઈને બેસવાનું ? એ તો દિવસો ગયા. ઓપેરા હાઉસમાં બાલ્કનીમાં જવા માટે લિફ્ટ આજે પણ નથી , પણ જો એ દાદર પરથી ઉપર જવું એક લ્હાણું છે. આર્ટ ડેકો સ્ટાઈલની કલર્ડ સ્ટોને ટાઇલ્સ ને લાકડાના પગથિયાં , પોતાનો કોલોનિયલ લૂક્સ જાળવી રહ્યા છે.

લાહોર કે કાશી માટે એમ કહેવાય કે એ નગર ન જોયા તો શું જોયું ? એવું ઓપેરા હાઉસ માટે પણ ખરું . મુંબઈ આવ્યા હો ને ઓપેરા હાઉસ ન જોયું તો તમારી વિઝીટ અધૂરી .
અને હા, અહીં એક મનગમતો મ્યુઝિકલ શૉ જોવો હોય તો ?

જાન્યુઆરી 2019માં જાહેરખબર જોતા રહેજો અને ફેસબૂક પણ. 🙂

વો ઉન દિનોં કી બાત હૈ

એ સાલ હતી 1980, મહિનો જૂન. મુંબઈમાં કાયદેસર રહેવાસી બનવાની પ્રોસિજર થઇ ચૂકી હતી. એટલે કે સગાઇ થઇ હતી મારી  . સુરતની કોલેજમાં ફર્સ્ટ યર ભણતી છોકરી માટે અચાનક મુંબઈમાં , તે પણ એક ચોક્કસ સમાજમાં સેટ થવું એટલું અઘરું છે એ મને કોઈ પૂછે. જો કે સમય બદલાઈ ચૂક્યો છે , હવે તો ગુજરાતના છોકરા છોકરીઓ ફાંકડું અંગ્રેજી બોલી શકે છે પણ એ સમયે એટલે કે આજથી પાંત્રીસ વર્ષ પૂર્વે સ્થિતિ બહુ જૂદી હતી.Lonavalamh


એ વખતે મને કહેવામાં આવ્યું કે રમાકાન્ત જઈ  આવ્યા કે નહીં ?

ન સમજાયું એટલે  ફોડ પડ્યો લોન્ગ ડ્રાઈવ , મ્યુઝિક ને બટાટાવડાને ન્યાય આપીને પાછા ફરવાનું , બીજું શું ?

એટલે કે રમાકાન્ત કોડ હતો રોમેન્ટિક લોન્ગ ડ્રાઈવેનો. 

આજે એ વાત યાદ આવી ટીવી પર ચાલતી એક ફ્લેશબેક પિરિયડ સીરિયલને જોઈને  . 

ત્યારે ફિયાટ કારમાં એસીની બદલે ડેશબોર્ડ પર એક ભૂરી પ્લાસ્ટિકની પાંખવાળો પાંખો ફરતો રહેતો ને શું એનો અવાજ ,કાર સ્ટીરીઓમાંથી વહેતા લતાજીને પણ ન ગાંઠે  .એની વે , એ સરખામણી ફરી કોઈ વાર પણ આજે ઝિલમિલ વરસાદમાં યાદ આવી ગયા એક સમયના મોસ્ટ ફેમસ બટાટાવાળા, એ પણ અહીં તહીંનાં  નહીં, ખાપોલીના રમાકાન્તના  . મુંબઈના ભદ્ર સમાજના લોકો પહેલા વરસાદની ઉજવણી જ કરે રમાકાન્ત પર જઈને  . એટલે કે જૂન મહિનો હોય , સરસ ઝરમર કે સાંબેલાધાર વરસાદ હોય , ને લોન્ગ ડ્રાઈવ પર જવાનું  . લોનાવાલા ખંડાલામાં બંગલો ધરાવનાર રોકાય જાય ને જેને પાછા ફરવું હોય તે ખપોલી પર રમાકાન્તના બટાટાવડા ખાઈને પાછા ફરે. 

આ શક્ય એટલે બનતું કારણકે ત્યારે એક્સપ્રેસ હાઇવે નહોતા, ન તો હતી આ મોંઘી વિદેશી કાર. 

ફિયાટ કે એમ્બેસેડર, કે એક ભયંકર કદરૂપી એવી ડુક્કર જેવી જ કાર એનું નામ યાદ નથી આવતું કે પછી લેન્ડમાસ્ટર (એક બીજી હાથી જેવી કાર) અને એક નાના માણસોની મર્સીડીઝ એકદમ સ્ટાઈલિશ હૅરલ્ડ તે પણ ઓપન , ફિલ્મમાં હીરો ગાયન સામાન્યરીતે આ જ કારમાં ગાતા હોવાનું યાદ તો હશે જ.

આ મહાફૅમસ બટાટાવડા ક્યારથી વેચાતા હશે એનો કોઈ ઇતિહાસ નથી સચવાયો પણ અમારી આગલું જનરેશન પણ ત્યાં જતું હતું એ વાત પણ ખરી. 

એક નાનકડી બટાટાવાળાની લારી હતી. તે મુંબઈ-પુણે હાઇવે પર સ્થાનિક અને પ્રવાસી લોકો વચ્ચે ખૂબ જ લોકપ્રિય બની. બટાટાવડાં ખરેખર બેનમૂન પણ આટલા લોકપ્રિય થવાનું કારણ બીજું  પણ હતું. એ વખતે લોનાવલા ખંડાલા જવા ઘાટ ચડવાનો આવે. હવે થયેલા એક્સપ્રેસ વેઝએ પુરાણ ઘાટનો ભય મિટાવી દીધો છે. બાકી તે સમયના વાહનો મુંબઈથી ખોપોલી પહોંચે પછી સીધા ઘાટ ચઢે તો થઇ રહ્યું. ઘાટ  પહેલા  પડે. એન્જીન ને રેસ્ટ આપવો પડે, પાણી ઓઇલ ચેક કરવા પડે એમાં કલાક તો જાય. એ કલાક કરવું શું ?  1936 થી 1950 સુધીના સમયગાળા દરમિયાન બોર-ઘાટ વિભાગમાં કોઈ પણ ટ્રાફિકને મંજૂરી ન હતી. સાંજે ખોપોલી  સુધી પહોંચતા તમામ વાહનોએ ફરજીયાત રાત રોકાઈ જવું પડતું. ફાયદો હતો બટાટાવડાંની નાનકડી હોટલને . જે ખરેખર તો સવારે દંતમંજન ને તમાકુ પણ આપતી ને નહાવાનું પાણી પણ, નાસ્તામાં ગરમ ગરમ બટાટાવડા ને મસાલા ચા.પછી તો બધું વિસરાયું , ખાસ કરીને 70ના દાયકા પછી , પણ બટાટાવડાંની ખ્યાતિ અણનમ રહી.2017-20-9--17-57-07

છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં નકશો એકદમ બદલાઈ ગયો , હવે ખંડાલા લોનાવાલા માટે ડાયરેક્ટ બાયપાસ છે. ખોપોલી રસ્તામાં જ નથી. એવા સમયે રમાકાન્તના બટાટાવડા નવી પેઢી માટે અજાણી ચીજ છે. 


સમયની સાથે જેમ રસ્તા ને ભૂગોળ બદલાય એમ રમાકાન્ત હવે હોટેલ સ્વરૂપે છે. હવે ત્યાં મળે છે મલ્ટી ક્યુઝિન વરાઈટીઝ , ઈડલી વડા ડોસા તો સમજ્યા પણ ચાઈનીઝ , પંજાબી , કોન્ટિનેન્ટલ ફૂડ પણ. પણ, રમાકાન્ત જવું હોય તો ત્યાં બટાટાવડા ને જ ન્યાય આપવો પડે. 

કોઈ આટલા બધા વખાણ કરે તો એમના ગ્રાહક કોણ હશે એવી કુતુહલતા થાય ને ?

રમાકાંતના કાયમી ગ્રાહકોના નામ જાણવાથી સમજાશે  . યશવંતરાય ચવ્હાણ , કાકાસાહેબ ગાડગીલ, બી. કે બિરલા , રાજ કપૂર, રમેશ ને સીમા દેવ, નરગીસ , હૃદયનાથ મંગેશકર , લતા મંગેશકર, આશા ભોંસલે, બી ડી ગરવારે , વસંતદાદા પાટીલ, શરદ પાવર , બાળાસાહેબ ઠાકરે ,મનોહર જોશી ને આ ઉપરાંત તો લિસ્ટ બહુ લાબું છે પણ અહીં સમાવવું શક્ય નથી. khan

તો હવે ખ્યાલ આવ્યો કે રમાકાન્ત ને ખાપોલીના બટાટાવડાં શા માટે  અવિસ્મરણીય છે ?

શ્રાદ્ધ ન કરો તો વાંધો નહીં કાગડાભાઈને જમાડજો

 જૂની તમામ પ્રથાને વખોડવી એ આજે આધુનિક દેખાવાની પહેલી વણલખી શરત છે. આજકાલ શ્રાદ્ધનો મહિનો છે. એ વિષે પિતૃઓને કાગડા સાથે સરખાવીને માઈન્ડલેસ કહી શકાય એવી હરકત તો વર્ષોથી કાર્ટૂનરૂપે ચાલતી હતી હવે વૉટ્સએપના માધ્યમથી ચાલે છે.
આપણને તો ખબર પણ નથી ને જાણવાની દરકાર પણ નથી કે જે જૂના નીતિનિયમો ધાર્મિક વિધિ તરીકે જનજીવનમાં વણાઈ ચુક્યા છે એ પાછળ કોઈક ને કોઈક કારણ તો હોવા જ રહ્યા  .
શ્રાદ્ધ ઓગસ્ટ સપ્ટેમ્બર  મહિના દરમિયાન જ કેમ આવે છે ?
કાગવાસ શા માટે હોય છે ? એવા કદીય પ્રશ્ન મનમાં ઉદ્ભવ્યા છે ? આ વિષે થોડું વિચારવાથી જવાબ  મળી જશે.
સૌથી પહેલું કારણ તે વૃક્ષ વાવવાનું અને તેના સંવર્ધનનું. એમ કહેવાય છે ચોમાસામાં કોઈ પણ રોપા કે બીજ વાવો તો એ સામાન્યરીતે એ સરસરીતે ખીલે છે. ખાસ કરીને પીપળો , વડ, લીમડો  .
હિન્દૂ ધર્મમાં જ નહીં બૌદ્ધ ધર્મમાં વડ અને પીપળો અતિશય પવિત્ર મનાય છે. એક વાત તો દરેકે સાંભળી હશે કે પીપળો કપાવનાર નિર્વંશ મારે કે પછી અકિંચન , દરિદ્રતા ભોગવે  . આ વાત કેટલેક અંશે સાચી પડતા જોઈ છે પણ અહીં એ વાત અહીં કોઈ વહેમ કે અંધશ્રદ્ધા ફેલાવવા માટે નથી. બલ્કે આ ધાર્મિક રીતિરિવાજો વહેમ સ્વરૂપે મગજમાં ઠસાવવામાં આવ્યા એ પાછળનું કારણ પણ પર્યાવરણ સાથે જ જોડાયેલું છે.
શ્રી કૃષ્ણ પીપળ  કહે છે ,
હે ધનંજય વૃક્ષોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ (અશ્વસ્થ ) હું છું. પીપળાનું મહત્વ કેવું  હશે ને કેમ હશે ? સૌથી મુખ્ય કારણ છે પીપળો એ એકમાત્ર વૃક્ષ છે જે દિનરાત ઓક્સિજન છોડે છે. કોઈ પણ વૃક્ષ દિવસે ઓક્સિજન છોડે ને રાતે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ એ વાત તો સ્કૂલમાં ભણાવાય છે પણ પીપળાની આ ખાસિયતથી સહુ કોઈ પરિચિત હોય એ શક્ય નથી.
 અલબત્ત , વિપુલ પ્રમાણમાં નહીં છતાં તુલસીની જેમ રાત્રે ઓક્સિજન રિલીઝ કરે છે. પીપળો એટલે ધાર્મિક વિધિમાં સાંકળવામાં આવ્યો, વડની જેમ જ. વધુ હોય  તેમ કૃષ્ણ ને  બુદ્ધ ભગવાન સાથે પીપળ જોડાયેલું છે. બોધિ વૃક્ષ તરીકે પીપળને સ્થાન મળ્યું છે.
વડને પણ તેની ઉપયોગિતાને કારણે જ હિન્દૂ ધર્મમાં પૂજાય છે.
બંને વૃક્ષમાં વીસથી વધારે રોગ મટાડવાની શક્તિ છે. પીપળાના પણ  પ્રાણીઓને ખવડાવવામાં આવે છે, ખાસ કરીને હાથીઓ માટે, તેમને શ્રેષ્ઠ ચારો  ગણવામાં આવે છે. કમળો, રતાંધળાપણું, મેલેરિયા, ઉધરસ અને લોકોમાં અસ્થમા મટાડે છે તેવો ઉલ્લેખ થયો છે.
વડના ફાયદા પણ લીમડા જેવા જ છે  . સૌથી મહત્વની વાત એ જ છે કે આ ગુણને લીધે એમને જનજીવનમાં અસાધારણ મહત્વ અપાયું પણ આ જ સીઝનમાં વાવવા અને કાગવાસ નાખવા પાછળનું રહસ્ય આશ્ચર્યચકિત કરી દે એવું છે.
હમણાં જ એકે પર્યાવરણ નિષ્ણાત મિત્રે આ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો અને થોડી સર્ચ કરવાથી એટલી બધી માહિતી મળી કે લાગે છે કે દરેક વ્યક્તિ બે વર્ષે એક પીપળ , વડ કે લીમડો વાવીને એની જવાબદારી માથે લે તો આખું વાતાવરણ બદલાઈ જાય.
એ સંબંઘી મેસેજ પણ ખૂબ ફરે છે પણ એનો અમલ થતો નથી.
તમે કોઈ દિવસ પીપળો કે વડને ઉગાડયા  છે ?
જવાબ કદાચ હા હશે તો એનો અર્થ કે તમે સેપલિંગ વાવ્યા હશે. પણ, એના બીજ મળતાં નથી.
કેમ?
એનું કારણ અપાય છે કે વડના ટેટાં  ગમે જેટલા રોપશો તો પણ નહિ ઉગે કારણકે પ્રકૃતિ કુદરતે આ બે  ઉપયોગી વૃક્ષ ઉગાડવા માટે અલગ ગોઠવણ કરી છે . વડના ટેટાં કાગડા ખાય અને એમની હોજરીમાં પ્રોસેસ થાય પછી જ તે બીજ ઉગવાલાયક થાય છે તે સિવાય નહિ .પીપળને પણ ફળ આવે છે એવું કહેવાય છે પણ આ લખનારે તો કદીય જોયા નથી. એક અવલોકન સહુનું હશે કે પીપળો સામાન્યરીતે અચાનક જ દીવાલ ફાડીને ઉગી આવે , કેમ ?
ઉત્તર છે કે પક્ષીની ચરકમાંના બીજ એને માટે કારણભૂત હોય છે. એ માટે સૌથી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે કાગડાની જમાત  .
કાગડા  આ  ફળ (ટેટાં )ખાય ને વિષ્ટા માં જ્યાં જ્યાં કરે ત્યાં ત્યાં આ ઝાડ ઉગે .
જો આ બે વૃક્ષો જીવડવા હોય તો કાગડાની મદદ વગર એ શક્ય નથી માટે કાગડાને બચાવવા પડે .
અને ત્યાં જ આવે છે કાગડાઓને ખવડાવવાનું મહત્વ  , જેને ધાર્મિક માન્યતા સાથે જોડી દેવાનું જરૂરી એટલે સમજાયું હશે કે જે જમાનામાં વિજ્ઞાન ને કોઈ જાણતું માનતું નહોતું ત્યારે ધર્મએ  જ વિજ્ઞાનનું કામ કરવાનું હતું  .
ઓગસ્ટ સપ્ટેમ્બર મહિનો કાગડા માટે પ્રજનનકાળ છે. એ મહિનામાં  માદા ઈંડા મૂકે અને બચ્ચા બહાર આવે તો એ નવી પેઢી ને તંદુરસ્ત અને ભરપૂર ખોરાક મળવો જરૂરી છે, માટે ઋષિ ઓ એ કાગડાના બચ્ચાઓ ને દરેક છત પર ખોરાક મળી રહે એ માટે શ્રાદ્ધની ગોઠવણ કરી કે નવજાત પક્ષીઓને ખાવાનું મળી શકે ને પર્યાવરણની કડી ન તૂટે  .
આ પર્યાવરણ અને માનવજાત વચ્ચેની કડીઓ સમજવાનો ને સાચવવાનો સમય આવી ગયો છે.
એ સમજાય  તો સારી વાત છે , ને ન સમજાય તો ?
ન સમજાય તો દર દસ હજાર  વર્ષે પ્રલય આવે છે એવું તો દુનિયાભરની સંસ્કૃતિ માને છે ને !!

કરિયાવર હોય તો આવો !!

મુંબઇકરે વરુણદેવનો ઉગ્ર મિજાજ ફરી એકવાર સહેવો પડ્યો  . ગઈકાલે એક તરફ હાલાકી મઝા મૂકી રહી હતી ત્યારે બીજી તરફ મુંબઈકર એક થઈને એ સામે ઝઝૂમી રહ્યા હતા. સ્પિરિટ ઓફ બોમ્બે કે મુંબઈ ફર્સ્ટ એવું બધું કહેવાય અને સાર્થક પણ થાય છતાં જયારે જયારે આ પરિસ્થિતિ ઉદ્ભવે ત્યારે ઠેરના ઠેર.

સુરતની ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના પ્રેસિડન્ટ જ્યોર્જ ઓક્સડેન, જેઓ માનતા હતા કે માહિમ  પછીનો વિસ્તાર માનવ વસ્તી માટે છે જ નહીં

સરકાર ને પાલિકા પર માછલાં ધોવામાં કસર ન છૂટે , જો કે એમની નિષ્ક્રિયતા સર્વોપરી ખરી પણ 24 કલાકમાં 315 mm વરસાદ કોઈ અમેરિકન શહેરમાં પણ પડે તો ત્યાં પણ આ જ હાલત થાય.

આપણે ત્યાં આ થયું  એના એક દિવસ અગાઉ અમેરિકાના હ્યુસ્ટનમાં બોટ ફરતી હતી. ત્યાં વસતાં ઇન્ડિયન મિત્રોએ અમે સેફ છીએ સેફ છીએના એટલા મેસેજ મોકલાવ પડ્યા કે દિવસમાં ત્રણ ચાર વાર બેટરી ચાર્જ કરવી પડી. કોઈનો વાંક તો શું કાઢવો ? પાલિકા જો પોતાનું કામ યોગ્ય રીતે કરે કે નાગરિકો પોતાની યુઝ એન્ડ થ્રોની ગંદી માનસિકતામાંથી બહાર આવે તો હાલાકી તો આવે પણ પરિસ્થિતિ આટલી ખરાબ ન થાય.

કાલે એક એક સોશિયલ મીડિયા ને ટીવી ચેનલો પર આ જ સૂર હતો. એમાં કોઈ નવાઈની વાત નથી. નવાઈની વાત એ છે કે આપણી પર ત્રણ શતક રાજ કરી ગયેલા અંગ્રેજોએ આપણા કરતા વધુ બોમ્બેને ઓળખ્યું હતું  . કઈ રીતે એ જાણવું હોય તો બોમ બિયા એટલે કે બોમ્બે , મુંબઈની તવારીખ જોવી પડે.

23 ડિસેમ્બર ઈ.સ. 1534 ના રોજ થયેલી સંધિ મુજબ મુંબઈ સહિતનો વસઈ પ્રદેશ સાષ્ટિ પ્રદેશ (અત્યારનું ઉત્તર મુંબઈ NOBO ) અને ગુજરાતનું દીવ પોર્ટુગીઝને સોંપવામાં આવ્યા  .

અંગ્રેજો પહેલા જો કોઈ પશ્ચિમી પ્રજા આવી હોય તો તે હતા પોર્ટુગીઝ , એ વાત તો સહુ જાણે છે. ઈ.સ 1499માં વાસ્કો ડી ગામા ઇન્ડિયા આવી પહોંચ્યો હતો પણ ખરેખર જો ધાડાં ઉતરી આવ્યા હોય તો તે વર્ષ હતું ઈ.સ 1508. એ વખતે મુઘલ હુમાયુએ ગુજરાતના રાજવી બહાદુર શાહ પર આક્રમણ કરેલું  . ખીલજી હોય કેશિવાજી , સુરતની વ્યૂહાત્મક ભૌગોલિક પોઝિશન સહુને મોઢામાં લાળ લાવી દેતી હતી. એમાં પણ સુરત , બંદર તરીકે પંકાતું  . હજ કરવા જવાનો દરિયાઈ માર્ગ સુરતથી હતો. બહાદુરશાહ ને હુમાયુ વચ્ચે જે ઘર્ષણ થયું એમાં બહાદુરશાહે  ગભરાઈને મદદ માંગી પોર્ટુગીઝની  .ત્યાં સુધી પોર્ટુગીઝ માત્રને માત્ર વેપાર સુધી પોતાનું કામ સીમિત રાખતા હતા. અલબત્ત, આ વેપાર હતો મારી મસાલાનો જેમાં વધતી જતી સ્પર્ધામાં ફ્રેન્ચ ઉતરી ચૂક્યા હતા. એટલે પોતાનો પગપેસારો મજબૂત કરવા પોર્ટુગીઝ વાઇસરોય દા કુન્હા કોઈ તજવીજમાં હતા ને સામેથી પતાસું આવ્યું  . બહાદુરશાહ મદદ માંગવા આવ્યો  .

મદદ તો કરવાની જ હતી પણ એમ જ નહીં  . વાઇસરોય નુનો દા કુન્હાએ મદદની કિંમત દમ મારીને લીધી  .એ પ્રમાણે એક સંધિ થઇ.

23 ડિસેમ્બર ઈ.સ. 1534 ના રોજ થયેલી સંધિ મુજબ મુંબઈ સહિતનો વસઈ પ્રદેશ સાષ્ટિ પ્રદેશ (અત્યારનું ઉત્તર મુંબઈ NOBO ) અને ગુજરાતનું દીવ પોર્ટુગીઝને સોંપવામાં આવ્યા  .બહાદુરશાહે કેટલા અરમાનથી વસઈનો કિલ્લો બાંધ્યો હતો એ પોર્ટુગીઝને સોંપી દેવો પડ્યો  .એક જ વર્ષમાં પોર્ટુગલથી ઝનૂની પાદરીઓના ટોળાં ઉતરી આવ્યા ને મોટે પાયે ધર્માંતરણ શરુ થઇ ગયું  . એક અંદાજ પ્રમાણે લગભગ 10,000 લોકોનું ધર્માંતરણ કરી ખ્રિસ્તી બનાવાયા  જે આજે એન્ગ્લો ઇન્ડિયન તરીકે ઓળખાય છે. પણ એથી મહત્વની વાત હતી કે પોર્તુગીઝને સુરત કરતા વધુ વિકાસની તક આ વેરાન પડેલા સાત ટાપુમાં દેખાઈ ગઈ. જેની કિંમત કોઈને ક્યારેય નહોતી સમજાઈ  .

વસઈનો કિલ્લો કબ્જે કર્યા પછી એમને બાંદ્રા, મહીં , વર્સોવાના ખાડી વિસ્તારોની આસપાસ ગોદામ બાંધવા માંડ્યા  . મુંબઈ પર પરોક્ષરીતે રાજ કરવા મુકાદમ રાખ્યા જેઓ વઝદર તરીકે ઓળખાતા, વઝદર /ગઝદર  .

સાથે સાથે સ્થાનિક લોકો સાથે રોટી બેટી વ્યવહાર શરુ કર્યો  એટલે કે એન્ગ્લો ઇન્ડિયન પ્રજાનો વધારો  .વસઈ પાટનગર હતું ને જેસ્યુટ પાદરીઓ આપણા બાબાઓની જેમ ડેરા ખોલીને બેસી ગયા. દાદર, શીવરી ,સાયં , પરેલ, અંધેરી ને બાંદ્રા  . બધે ડેરા હતા જો એની કોઈ બચી ગયેલી નિશાની જોવી હોય તો આજે પણ બાંદ્રામાં અડીખમ ઉભેલું સેન્ટ એન્ડ્રુઝ ચર્ચ  .

કોઈ બચી ગયેલી નિશાની જોવી હોય તો આજે પણ બાંદ્રામાં અડીખમ ઉભેલું સેન્ટ એન્ડ્રુઝ ચર્ચ  .

બોમ બિયાનો જન્મ : 

આજનું મુંબઈ , કાલનું બોમ્બે અને ભુલાયેલું બોમ બિયા  . સુવર્ણકાળ ચાલી રહ્યો હતો પોર્ટુગીઝનો , જે મુઘલો હિંદુઓ પાસે જજિયા વેરો વસૂલતાં એમને પણ કોઈ માથાનું મળ્યું , એમને  પણ હજ જવા કર પોર્ટુગીઝને ચૂકવવો પડતો હતો. સાત ટાપુઓ બરાબર ફાલ્યા હતા એટલે એનું નામકરણ થયું બૉમ બિયા , એટલે કે સારો ઉપસાગર  . 138 વર્ષ સુધી પોર્ટુગીઝ રાજ કરતા રહ્યા વિના કોઈ રુકાવટ પણ હવે એની તકદીર બીજે જોડાવાની હતી. બૉમ બિયાથી હજારો માઈલ દૂર આવેલા સ્પેનનો મોટો ફાળો છે આ તવારીખમાં મોડ લાવવા માટે  .

સત્તરમી સદીમાં સ્પેને પોર્ટુગલને પાયમાલ કરી દીધું  .પોર્ટુગલે લાચારીથી ઇંગ્લેન્ડના કિંગ ચાર્લ્સ (દ્વિતીય)ની મદદ માંગવી પડી  . મદદનો અર્થ થાય છે સોદો , બહાદુરશાહને મદદ કરવા સામે પોર્ટુગીઝે બોમ્બીયા વસાવી લીધું હતું ને ઇંગ્લેન્ડના કિંગ ચાર્લ્સને બદલામાં મળી પોર્ટુગલના રાજવી અલફાન્સો બ્રગેન્ઝાની દીકરી કેથરીન  ને જબરદસ્ત કરિયાવર  . રાજવી કુટુંબોમાં થતા લગ્ન એક પ્રકારની રાજનીતિ જ હોય છે એ તો સર્વસિદ્ધ વાત છે.

લગ્નના કરાર થયા  23 જૂન ,ઈ.સ.1661માં ને લગ્ન થયા 31 મે ,ઈ.સ 1662માં.  રાજકુમારી કેથરીન જે કરિયાવર લાવી તેમાં અપાયા હતા આ સાત ટાપુઓ પણ.

આખા સાત ટાપુની વાર્ષિક લીઝ હતી 10 પાઉન્ડ :

ઈ.સ 1668માં કિંગ ચાર્લ્સએ આ ટાપુઓને ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીને લીઝ પર આપી દીધા, વાર્ષિક લીઝ 10 પાઉન્ડ  . એ વખતે અંગ્રેજોનું આગમન ઇન્ડિયામાં હતું જ પણ ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનું હેડ ક્વાર્ટર હતું સુરત , જ્યાં મુઘલ ને પોર્ટુગીઝ  સાથે સતત સંઘર્ષ ચાલતો રહેતો  . હવે તો પોર્ટુગીઝની કોઈ સમસ્યા નહોતી પણ સુરત બંદરનું બારું બુરાતું જતું હતું, તોતિંગ જહાજ લંગરી શકાય એવી શક્યતા રહી નહોતી  . એ અંગ્રેજોને મુંબઈમાં દેખાઈ  .

16મી સાડી સુધી અંગ્રેજોને પણ વેપાર સિવાય કોઈ ચીજમાં રસ નહોતો પણ અંગ્રેજોના ધ્યાનમાં એક વાત આવી ગઈ હતી કે આખું હિન્દુસ્તાન ટુકડાઓમાં વહેંચાયેલું છે. કુદરતની મબલક મહેર, ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અને કુદરતી સંપત્તિ એનો જેવો ફાયદો લઇ શકાય એ કોઈના ધ્યાનમાં પણ નહોતું , તો એ ફાયદો રોકડો શું કામ ન કરવો ?

ઈ.સ 1611, મછલીપટ્ટનમ સૌથી પહેલું વિકાસકેન્દ્ર હતું

ઇતિહાસ નોંધે છે તે પ્રમાણે ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીનો ગ્રાફ તેજીથી ઉપર ચઢ્યો હોય તો તે ટોમસ રોના આગમન પછી.સુરત, ભરૂચ, આગ્રા, અમદાવાદમાં થાણાં નાખી દીધા હતા પણ નવી વ્યૂહરચના હતી દરિયાકિનારેના વિસ્તારો વિકસાવવાની , બારું સારું હોય એ ધ્યાનમાં રાખી ત્યાં વસ્તી ઉભી કરવી એવી વ્યૂહરચના ઘડાઈ  . એ સાથે શરુ થઇ આગેકૂચ. શરૂઆત થઇ મછલીપટ્ટનમથી. ઈ.સ 1611 માં મછલીપટ્ટનમ , 1631 બાલાસોર, મદ્રાસ 1639 , હુગલી કલકત્તા, 1651  ને છેલ્લે આવ્યો વારો મુંબઇનો  ઈ.સ 1669.

સૌથી છેલ્લો  વારો મુંબઇનો આવ્યો જેનો દબદબો છેવટ સુધી બની રહ્યો  .

બૉમ બિયા બન્યું બોમ્બે , પણ અંગ્રેજો એક વાત નોંધી કે જ્યાં પોર્ટુગીઝ થાણાં હતા એના કરતાં બહેતર વિકલ્પ દક્ષિણ મુંબઈમાં છે. ઊંડા બારાથી લઈને ઉંચી જમીન  . નોર્થ મુંબઈ ખરેખર વસવાટને લાયક જ નહોતું લાગ્યું અંગ્રેજોને  .

બોમ્બેને એક નવી ઓળખ મળી વિક્ટોરિયન ગોથિક મેન્શનથી લઇ પીવાના પાણીના કુવા, તળાવ , દમામદાર ઓફિસ બિલ્ડીંગ ને નવા ડોકયાર્ડ મળવાના હતા.

એ વખતે ગવર્નર હતા સુરતની ઈસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના પ્રેસિડન્ટ જ્યોર્જ ઓક્સડેન, જેઓ માનતા હતા કે મહીં પછીનો વિસ્તાર માનવ વસ્તી માટે છે જ નહીં  .

અને શરુ થયો એક નવો અધ્યાય બોમ્બેનો.

એની રાઈડ પણ લઈશું અહીં જ , મૌજે દરિયામાં જ  ….

એક ખામોશી હૈ સુનતી હૈ કહા કરતી હૈ

વર્સેટાઈલ કવિ,ગીતકાર, ફિલ્મમેકરની   82મી બર્થડે . જ્યાં જુઓ ત્યાં સોશિયલ મીડિયા , ટીવી , એન્ટરટેઇનમેન્ટ સ્લોટ્સ ને પેજીસ પર છવાયેલા રહ્યા સંપૂર્ણ સિંહ કાલરા  . 

અલબત્ત જૂના જોગીઓ એમને એ નામથી પરિચિત હોય તો ખબર નહીં પણ નવી પેઢીને  જાણકારી આપી રેડીઓ જોકીઓએ  . ગુલઝાર એટલે ગુલઝાર, ખરેખર તો  એમના નામની આગળ ન  શ્રી લાગે ન પાછળ જી લાગે  . એ
 બધા  તકલ્લુફની મોહતાજી એમને નથી ભોગવવી પડતી  . 

एक ख़ामोशी है, सुनती है, कहा करती है
न ये बुझती है, न रुकती है, न ठहरी है कहीं
नूर की बूँद है सदियों से बहा करती है
सिर्फ एहसास है दूर से महसूस करो 

प्यार को प्यार ही रहने दो कोई नाम न दो …

આ લખનાર કવિ લગ્નજીવનમાં બંધાય તે પણ એક જાજરમાન , પ્રતિભાવાન તે સમયે ટોચ પર હોય તેવી અભિનેત્રી સાથે એ પ્રેમને શું નામ અપાય ?
સામાન્ય પ્રણયકથાઓમાં વાત હોય ધામધૂમથી લગ્ન કર્યા ને ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું પણ આ કહાનીકારો ભૂલી જાય છે એક વાત કે બંને પક્ષે જો વિચક્ષણ પ્રતિભા હોય તો  ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું ન થાય , તારાજ કર્યું  એવી સ્ટોરી બને જે રાખી ગુલઝારના જીવનમાં બની.

રાખી ને ગુલઝાર પરણ્યા ત્યારે 1973 દરમિયાન ઘણી બધી સેલિબ શાદીઓ થઇ હતી , રાજેશ ડિમ્પલ સૌથી પહેલા , પછી અમિતાભ ને જયા ને એ જ સમયે રાખી ને ગુલઝારના પણ.
બંને કારકિર્દીની ટોચ પર , બધું હતું ને એવું તો શું થઇ ગયું કે બોસ્કી (મેઘના)ના જન્મ પછી બધું છિન્ન થઇ ગયું ?
કાલે દિવસભર ચાલતા રહેલા એકથી એક સુંદર ગીત સાંભળતા આ વિચાર આવ્યો ને તે સાથે વીતેલા સમયના ખૂબ જાણીતા ફિલ્મ પત્રકારે એક વાતનું  સ્મરણ થયું  .

 આજે જે ચાલે છે તે PR ક્લાસવાળા ફિલ્મી  જર્નાલિસ્ટની જમાતથી જોજનો દૂર , જેને એક સાહજિકતાથી વાત કરી હતી. એવું તો શું બને કે બે અદભુત વ્યક્તિઓ , એકમેકને ફ્રેન્ડ , ફિલોસોફર ને ગાઈડ માનીને સાથે ચાલવાનું નક્કી કરે ને એન્ટ્રી સાથે જ એક્ઝીટ થઇ જાય ?

પત્રકારમિત્રના કહેવા પ્રમાણે રાખીએ પોતે ફિલ્મમાં કામ નહીં કરે એવી ગુલઝારની ઈચ્છાને માં આપી ને  ક્ષેત્રસંન્યાસ લેવાનું નક્કી કર્યું હતું અને ફિલ્મો સાઈન કરવી બંધ કરી હતી પણ એક બનાવે બંનેની મેરિડ લાઈફ પર પાણી ફેરવી દીધું  . રાખી પોતાના પૂર્વ લગ્નજીવનમાં દાઝી હતી એટલે ચોક્કસપણે ઇચ્છતી હોય કે એ ભૂલો ફરી ન દોહરાવાય અને ગુલઝાર પણ એક ટોચની મુસ્લિમ , પરિણીત અભિનત્રીના પ્રેમમાં હતા અને ભારે કશમકશમાંથી પસાર થયેલા એટલે બંને પોતપોતાની રીતે સજાગ પણ હશે.
લગ્નજીવન શરુ તો થયું પરીકથાની જેમ  , ગુલઝારની રચના એ સંવેદહનશીલતાનો પરિચય આપવા પૂરતી છે.

રાખી ફુરસદમાં હતી. નવી ફિલ્મો ગુલઝારની મંજૂરી વિના સ્વીકારવાની નહોતી, આ નિર્ણય ખુદ રાખીએ કરેલો.એ વખતે આંધીનું શૂટિંગ કાશ્મીરમાં ચાલતું હતું  . જેના ગીતો આજે પણ અવિસ્મરણીય છે.
રાખી ને ગુલઝાર કાશ્મીર ગયા ત્યાં સંજીવ કુમાર ને સુચિત્રા સેન પહોંચી ગયા હતા.
ગુલઝારની આ ફિલ્મના ડિરેક્ટર , ગીતકાર, સ્ક્રીન પ્લે રાઇટર એ પોતે હતા, બધા મોરચે એક ને માત્ર એક.
કાશ્મીર પહોંચ્યા ત્યાં સુધી વાત ઠીક હતી પણ એક રાતે ગરબડ થઇ ગઈ.
સંજીવ કુમાર વધુ પી ગયા ને રાજાપાઠમાં આવી ગયા. સુચિત્રા સેને ઉઠીને ચાલતી પકડી  . સંજીવ કુમારે સુચિત્રા સેનનો હાથ ઝાલી લીધો ને ન જવા માટે અનુરોધ કર્યો  . બંને વચ્ચે રીતસરની એવી ખેંચતાણ થઇ કે ગુલઝારે વચ્ચે પડવું પડ્યું  .
ત્યાં સુધી રાખી ચૂપચાપ તમાશો જોતી રહી.આખરે સંજીવ કુમારને યેનકેનરીતે સમજાવી ગુલઝાર સુચિત્રા સેનને તેમના રૂમ સુધી મૂકી આવ્યા  . જે આખો  બનાવ બન્યો હતો તે માટે સુચિત્રા સેનને સમજાવટ માટે થોડીવાર રોકાયા હતા. પણ, નીચે આવ્યા ત્યાં સુધીમાં રાખીના મગજ પર બેંગાલ ટાઇગ્રેસ સવાર થઇ ચૂકી હતી. હાજર રહેલા લોકોની હાજરીમાં જ એને ગુલઝારને પૂછ્યું કે સુચિત્રા સેનને તમારે રૂમ સુધી મુકવા જવાની જરૂર શું હતી ? પતિપત્નીના બેડરૂમમાં થતી વાત ને તમાશો  તમામ લોકોની સામે જ થઇ ગયો.
રાખીને સમજાવવા વાળવાનો પ્રયાસ ગુલઝારે કરી જોયો હતો પણ વાત વણસી ગઈ.

કહી સાંભળેલી વાત પ્રમાણે ગુલઝારના માથા પર પંજાબ સિંહ ને રાખીને માથા પર બેંગાલ વાઘણ સવાર થયેલા હતા. પરિણામ એ આવ્યું કે બીજા દિવસે યુનિટે જોયું કે પતિપત્ની વચ્ચે શું થયું હશે એની ગવાહી રાખીનો ચહેરો આપતો હતો.

એ વખતે યશ ચોપરા કાશ્મીરમાં હતા, લોકેશન ફાઇનલ કરવા આવ્યા હતા. ફિલ્મ હતી  કભી કભી. જેને માટે રાખીનો અપ્રોચ કર્યો હતો ને રાખીએ ના પાડી હતી. રાખીએ  સૌથી  પહેલું કામ કર્યું યશ ચોપરાને સંપર્ક કરવાનું , કભી કભી સાઈન કરી લીધી. ગુલઝારને પૂછયા વિના  . જે અપમાન હડહડતું લાગ્યું હતું ગુલઝારને , સામે જવાબ રૂપે ગુલઝારે મૌસમ માટે રાખીને લેવાની બદલે શર્મિલા ટાગોરને લીધી  .

મેઘના માટે થઈને પતિપત્નીએ કાયદેસર છૂટાછેડાં ન લીધા પણ ફરી ક્યારેય ભેગા ન થયા.
ન તો કોઈ  જાહેર નિવેદનો થયા ન થઇ ન કોઈ મિત્રો  દ્વારા અપ્રત્યક્ષ વાતચીત. રાખીએ તો એવું ભેદી મૌન સાધી લીધું કે એ વિષે ક્યારેય કોઈ વાત ન થઇ.

ગુલઝારે પણ એવો જ કોઈ અભિગમ અપનાવ્યો હતો પણ એકવાર ક્યાંક રાખી વિષે  ‘ The longest short story of my life ‘ ઉલ્લેખીને લખ્યું હતું :

शहर की बिजली गई बंद कमरे में बहोत देर तलक कुछ भी दिखाई न दिया
तुम गयी थी जिस दिन उस रोज़ भी ऐसा ही हुआ था

Culture hub of Mumbai

જાહેર રજા હોય, તમને પાક્કી ખાતરી હોય કે કોઈ મોલમાં પાર્કિંગ  કે રેસ્ટોરન્ટમાં જગ્યા મળવાની નથી , તો શું કરી શકાય ?

ફ્રેન્ડ્ઝને ઘરે બોલાવીને પાર્ટી કે તેમને ત્યાં ધામા પણ એ વિકલ્પ પણ ન હોય તો ?

તો મુંબઈગરા ખાસ કરીંને સોબો પીપલ (સાઉથ બોમ્બેના લોકો માટે પરામાં રહેતાં મિત્રો કટાક્ષમાં આ શબ્દ વાપરે છે) માટે એક વિકલ્પ છે. ઓછી જાણીતી રેસ્ટોરન્ટમાં લંચ ને પછી કોલાબા કોઝ વે પર લટાર  .

સામાન્ય આ કામ તો ચાલુ દિવસે પણ બિલકુલ થઇ શકે પરંતુ કોલાબા કોઝ વે આમ દિવસોમાં ટીનએજર્સનું મક્કા હોય છે. વિદેશી સહેલાણી અને કોલેજકન્યાઓથી ઉભરાતું, ચાલવાની જગ્યા મળે ન તો કોઈ નાની કાફે કે રેસ્ટોરન્ટમાં ક્યાંથી મળે?

એનું કારણ છે કોઝવે પર આવેલું પાર વિનાનું શોપિંગ આકર્ષણ. જેને આપણે જંક જ્વેલરી લેખીએ તેવી તમામ આઈટમ. મેટલ, કાચના મણકા, દોરા ધાગા સુતળીમાંથી બનેલી ફેન્સી ફેશનેબલ , ને તે પણ નહિવત દામમાં  ,એવું જ કપડાં સાથે  પણ. અફકોર્સ , ત્રણવાર પહેરીને ફેંકી દો તો પણ પોષાય એટલા સસ્તાં , એક્સપોર્ટ માટે બનેલાં, વિદેશમાં ચુસ્ત કવોલિટી કંટ્રોલમાં નાપાસ થયેલા ટનબંધ કપડાં આ રોડસાઈડ માર્કેટ પર ખડકાય. મેટલ , સ્ટોન્સ , પ્લાસ્ટિકના મોતી , સેમી પ્રેશિયસ સ્ટોન્સ , વ્હાઇટ , ગોલ્ડન મેટલ , ઓક્સીડાઈઝ ઈફેક્ટવાળી જ્વેલરી ને આ કિંમતમાં સૌ સસ્તાં કપડાં , જો ગ્રેટ ડ્રેસિંગ   સેન્સ હોય તો ઝારા કે આમ્રપાલી જોડે હરીફાઈમાં ઉતરે  .

જો કે કોઈપણ મુંબઈગરા માટે આ બધી વાત અજાણી નથી.

એક સમય હતો , લગભગ 60 ને 70 નો દાયકો જયારે મુંબઈનું અલ્ટીમેટ ફેશન ડેસ્ટિનેશન કોલાબા હતું , જ્યાં ફિલ્મોની હીરોઇનો ખુદ ખરીદી કરવા આવતી હતી. કોલાબાનો એ ગોલ્ડન ટાઈમ તો ક્યારનો અસ્ત થઇ ચુક્યો છે. હવે એ ચીપ શોપિંગમાં લોખંડવાલા , ફેશન સ્ટ્રીટ , લિંકિંગ રોડ સાથે હરીફાઈ કરે છે, હાંફે છે ને ફરી ઉભું થાય છે.

શોપિંગ વિષે લખવા કરતાં ફોટોગ્રાફ્સ વધુ ન્યાય આપી શકે પણ વાત તો કરવી હતી આ કોલાબા કોઝવેની.

19મી સદીનો ઉદય થઇ રહ્યો હતો , ત્યારે મુંબઈના સાત ટાપુ જોડવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણરૂપે આકાર લઇ ચુકી નહોતી . મુંબઈ મેઇનલેન્ડ એટલે કે વરલી ,પરેલ, મઝગાંવ , માહિમ વચ્ચે રેક્લેમેશનનું કામ ચાલુ હતું ક્યાંક ક્યાંક પૂરું પણ થઇ ચૂક્યું હતું. મુંબઈમાં રોજગારીની તક વિકસવા માંડી હતી એટલે વસ્તીવધારો થઇ રહ્યો હતો ને તેવે વખતે જે બે છેલ્લા આઇલેન્ડ જોડાયા તે આ કુલાબા ને ઓલ્ડ વુમન્સ આઇલેન્ડ. આ વિષે તેના અસ્તિત્વ ને ભરણીની વાતો તો પછી ક્યારેક પણ આજે તો તવારીખની નહીં માત્ર ખાણીપીણી ને શોપિંગની વાત છે.

કોલાબાની ગણના આજે પણ કલચરલ હબ તરીકે થાય છે. મુંબઈ શું હતું એનો એક ચિતાર જોવો હોય તો ફોર્ટ અને કોલાબામાં પગપાળા ફરવું જોઈએ. વિએના , જર્મનીમાં છે તેવા ઓર્નામેન્ટલ બિલ્ડીંગ્સ ભારતમાં અન્ય કોઈ શહેરમાં બચ્યા નથી જેવા આ વિસ્તારમાં જળવાયા છે. રીગલ સિનેમા હોય કે સહકારી ભંડાર આવ્યું છે તે બિલ્ડીંગ, એની સામેના બિલ્ડીંગ.

સૌથી ખાસ હોય તો એ છે પ્રિન્સ ઓફ વેલ્સ મ્યુઝિયમ જેને હવે છત્રપતિ શિવાજી સંગ્રહાલય તરીકે ઓળખવામાં આવે છે પણ લોકોની જીભ પર જૂનું નામ પહેલા આવે. હોટેલ તાજમહાલ , મુંબઈ યુનિવર્સીટી , બોમ્બે હાઈકોર્ટ (આ કોલાબાની પાસે છે પણ વોકિંગ ડિસ્ટન્સ પર) આ તમામ પાર અલાયદા પીસ લખી શકાય એમ છે એ ફરી ક્યારેક. તાજ ઈન્ડો સાર્સનીક સ્થાપત્યનો બેનમૂન નમૂનો છે. મ્યુઝિયમ પણ એ જ શૈલી પર છે પણ એમાં ક્યાંક ક્યાંક મુઘલ આર્ટ ડોકાય છે..

 આર્ટ ડેકો સ્ટાઇલનું રીગલ સિનેમા હોય કે પછી તાજ મહાલ હોટેલ જે ગેટ વે ઓફ ઇન્ડિયા નિર્માણ થયાના 23 વર્ષ પૂર્વે બંધાઈ ગઈ હતી ભારતીય માટે સૌથી પહેલી હોટેલ, પણ એ પહેલા હતી હોટલ  વોટસન  .એની કહાની તો જેટલી રોચક છે તેટલી દયનીય , એ કોલાબાથી ખાસ દૂર  નથી પણ ગણતરી કાલા ઘોડા વિસ્તારમાં થાય. નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ મોડર્ન આર્ટમાં વર્ષના ગમે એ સમયે કોઈને કોઈ પ્રદર્શન ચાલતાં હોય છે. worth visiting કહેવાય એવા.

આજના કોલાબાની વાત થતી હોય ત્યારે એક ન વિસરાય એવી કાફેની વાત તો આવે જ.

કાફે લિઓપોલ્ડ જ્યાં 26/11માં ટેરર અટેક થયો હતો. લિઓપોલ્ડને  આમ પણ વાચનરસિયાઓ જાણે છે , બહુચર્ચિત નોવેલ શાંતારામને કારણે  . 1871માં બનેલી આ ઈરાની કાફે હાજી ધમધોકાર ચાલે છે તેનું મુખ્ય કારણ ફોરેનર્સ તો ખરા પણ ટેરર એટેક અને શાંતારામે એને એવી તો પબ્લિસિટી આપી છે કે હવે ઇન્ડિયન ટુરિસ્ટ પણ એક જોવાના સ્થળ તરીકે વિઝિટ કરે છે. વળી પછી ઈરાની કાફે એટલે સસ્તું ભાડું ને સિદ્ધપુરની જાત્રા  . એવી તો ઘણી કાફે છે. કાફે મોન્ડેગર , કાફે ચર્ચિલ.

1838માં નિર્માણ થયેલું મુંબઈનું કદાચ સૌથી જૂનું ચર્ચ સેન્ટ જ્હોન ઇવાન્ગેલિસ્ટ જેને મુંબઈગરા અફઘાન ચર્ચ તરીકે જાણે છે થોડા અંતરે છે.

વિદેશી માટે સૌથી મોટું જોણું અને હિંદુઓ નાક દબાવીને ભાગી છોટે એવી એક જગ્યા છે સાસૂન ડોકની ફિશ માર્કેટ  .

મુંબઈની કદાચ સૌથી મોટી , જૂની માર્કેટ છે. ન મનાય એવી વાત છે પણ કેટલાય ટુરિસ્ટ એ જોવા જાય છે.

આ તો કોલાબાનું ટ્રેલર છે. પિક્ચર તો ત્યાં પગ મુકો પછી શરુ થાય છે.