હેપ્તનેશિયા ટુ મુંબઈ વાયા બોમ્બે

એક સાંજ છે. અમારી કાર સી લિંક પસાર કરી બાંદરા જઈ રહી છે, માત્ર દસ મિનિટમાં , જે અંતર સામાન્યરીતે વર્લીથી પહોંચતા એક કલાક લાગતો હતો એ દસ મિનિટમાં સમેટાઈ ગયું છે. એક તરફ નજર ચડે છે દક્ષિણ મુંબઈનો શાંઘાઈની વરવી પ્રતિકૃતિ જેવો નઝારો . બીજી તરફ સામે કિનારે નજરે ચઢે છે વરલીનું કોલીવાડા , માછીમારોનું એ જ વર્ષોના કોશેટામાં ઢબુરાઇને શ્વસી રહેલું ગામ.જેને જોઈને લાગે છે કે મુંબઈ પાર વહેતી હવા આ ગામને સ્પર્શ્યા વિના જ પસાર થઇ જતી હશે.
આ છે આજનું મુંબઈ ,21મી સદીનું વર્ડક્લાસ બનાવના હવાતિયાં મારતું , થાકતું , હારતું છતાં મક્કમતાથી આગેકૂચ કરવા ઝઝુમતું ….

આજે મુંબઈની ઓળખ બોલિવૂડથી છે , પચરંગીપણાંથી છે. વસ્તીથી ફાટફાટ થઇ રહેલા આ મહાનગરીને જોતાં 350 વર્ષ પૂર્વે મુંબઈના ગવર્નરે ભાખેલું ભાવિ તાજું થઇ આવે. ઈ.સ 1669ની સાલ અને એ વખતે અંગ્રેજ ગવર્નર જતા જિરાલ્ડ ઑન્જીયર. એમના શબ્દો હતા : આ જગ્યાને મહાનગર બનાવવાનું નિયતિએ મન બનાવી લીધું છે. જો એ વખતનું મુંબઈ જોયું હોય એ કદાચ જિરાલ્ડ ઑન્જીયરને પાગલ સમજી બેસે!!

જિરાલ્ડ ઑન્જીયરે એવું તો શું જોઈ લીધું હશે આ સાત વગડાઉ ટાપુની સૃષ્ટિમાં ? પણ, એ દીર્ઘદ્રષ્ટા અંગ્રેજ ઓફિસરની દૂરંદેશી , સૂઝબૂઝને સલામ આપવી જ પડે.
અહીં એવી કોઈ નાની મોટી , જાણીતી , અતિજાણીતી , સાવ અજાણી વાતોનો ખજાનો વહેંચવાનો પ્રયાસ છે.
કોઈ પાસે શેર કરવા જેવી એવી કોઈ વાત , પિક્ચર્સ , ડોક્યુમેન્ટ્સ કે કિસ્સા હોય તો જરૂરથી મોકલશો .
pinkidalal@gmail.com પર.

તો બસ મળીશું અહીં જ …મન ચાહે ત્યારે …. ડિજિટલ દુનિયાને ક્યાં સમય , સ્થળ કે સંજોગોની પાબંદી નડે છે !!

પથ્થરની ચીસ સાંભળી છે ખરી ?

બાળવાર્તાઓના અંતમાં એક અને માત્ર એક વાત આવે : ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું . આ વાર્તાઓ સાંભળીને મોટો થનાર બાળક જયારે જવાબદાર નાગરિક બનીને ઉભો થાય ત્યારે એને વાર્તાનો એન્ડ સમજાય , એ ખરેખર ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું ને બદલે તારાજ કર્યું એમ હોય.

આ વાત કોઈ એક વ્યક્તિ ,સમાજની નથી , એક માનસિકતાની છે. એક તરફ સરેરાશ ભારતીય સંસ્કાર ને સંસ્કૃતિની એવી તો બડાશ હાંકતો હોય કે એમ લાગે કે આખી પૃથ્વીને સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ જીવંત રાખવાનો ભાર બચારા એને જ માથે હોય. પણ, વાત તો એથી સાવ ઉલટી હોય છે. વિદેશમાં ચોખ્ખાં ચણાંક રસ્તાથી લઇ એમના સ્મારકો અને કિલ્લાઓ જોઇને મોઢામાં આંગળી નાખી જતો વર્ગ ઘરઆંગણે કોઈ ફરજ અદા કરવાનું સમજ્યો નથી , જો એમ ન હોત તો ભારતમાં હેરીટેજ સ્મારકોની આવી કરુણતા ન હોત.મારવાને વાંકે જીવતા આ સ્મારકોને જોઇને બે પેઢીની સરખામણી જરૂર થઇ જાય. એક જેમને આ સમારકનું નિર્માણ કર્યું ને બીજી પેઢી જેને આ ભવ્ય સ્મારકો જાળવતાં પણ ન આવડ્યું .

એવી જ વાત થોડા પૂર્વે પ્રકાશમાં આવી એક અધિકારી જી.સી.મિત્રાના રાજીનામાથી.ક્યારેય પ્રકાશમાં ન આવી હોત જો આ સિનિયર ઓફિસરે માથું ન ઊંચક્યું હોત.

અષાઢી બીજ . તાજેતરમાં જ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત એવી જગન્નાથપુરીની રથયાત્રા થઇ, રથયાત્રા માટે ભાવિકો , શ્રધાળુઓ , તમામ ચેનલો સજ્જ પણ એ જ જગન્નાથજીનું ધામ એવું જગવિખ્યાત મંદિર ગમે ત્યારે ધરાશાયી થઇ શકે એવી હાલતમાં છે. ભગવાન રથયાત્રા પર નીકળ્યા હોય ત્યારે ખુદ પોતાના જીર્ણશીર્ણ ઘરની મરામત ભક્તના મહેરામણને અપીલ કરે તો છે બાકી તો આ મંદિરની હાલત વિષે ન તો રાજ્ય સરકાર ચિંતિત છે ન કેન્દ્ર સરકાર.

આ વાત પ્રકાશમાં આવી આર્કિયોલોજીસ્ટના રાજીનામાથી. એનો અર્થ એ થયો કે આ નેક ઓફિસરે માથું ન ઊંચક્યું હોતે તો આજે પણ આર્કિયોલોજી ઓફ ઇન્ડિયા (ASI)એ વારંવાર કરેલી વિનવણીઓ નેતાજીઓના બહેરા કાન પર અથડાઈને પાછી ફરી હોત અને જયારે મંદિરને નુકશાન પહોંચતે ત્યારે આખો ટોપલો એક યા બીજા અધિકારીના નામે ઢોળી દેવામાં આવત. એએસઆઈ વારંવાર સરકારને જણાવી ચૂકી છે કે મંદિરની હાલત નાજુક છે. જો તાત્કલિક પગલા ન લેવાય તો મંદિર ગુમાવવાનો વારો આવશે અને હા, અંદર રહેલા શ્રદ્ધાળુઓના જાનમાલનું જોખમ તો ખરું જ.

આ પત્ર મળતાંની સાથે જ ઓરિસ્સાના મુખ્ય પ્રધાને કેન્દ્રને મોકલી આપ્યો. ચલકચલાણું

b-jagannath-temple
એએસઆઈ વારંવાર સરકારને જણાવી ચૂકી છે કે મંદિરની હાલત નાજુક છે. જો તાત્કલિક પગલા ન લેવાય તો મંદિર ગુમાવવાનો વારો આવશે.

 

પેલે ઘર ભાણું એ ઘાટમાં રીપેરીંગમાં વિલંબની હવે હદ થઇ ગઈ છે.

અધિકારીએ તો રાજીનામું આપીને પોતાની સ્થિતિ સિક્યોર કરી લીધી પણ હકીકતે વાંક માત્ર સરકારોનો નથીEnter a caption.

નાનું બાળક પણ જાણે છે કે આર્કિયોલોજી વિભાગમાં બાબુઓ કઈ રીતે કામ કરે છે. બેદરકાર,આળસુ સ્ટાફ નકશાની જાળવણી સુધ્ધા કરી શકતો નથી. આ વિભાગ માત્ર લોકોમાં જાણીતાં સ્થળ પર જ ધ્યાન આપે છે. બાકી રહી વાત સ્વચ્છતા અને દરકારની. જે આ મંદિરોની મુલાકાત લઇ ચુક્યા છે એમને એ વાતની જાણ તો હોવાની જ કે મંદિરમાં ધાર્મિક વિધિઓને નામે જે દૂધ , દહીં , મધ સાકર મિશ્રિત પંચામૃતના અભિષેક થાય છે અને જ્યાં જુઓ ત્યાં સડેલા ફૂલના ઢગલાં. આ બધાનો અતિરેક પણ એક મહા ત્રાસ છે. એ પથ્થરને પણ કોરી નાખે છે. બાકી હોય તેમ આઠ સદીથી પડતો તાપ ટાઢ તડકો ને વરસાદ.ભવ્ય મંદિરનું બાંધકામ ગમે એટલું મજબૂત હોય પણ કાળની થપાટ સામે કેટલીક ઝીંક ઝીલી શકે ?

મંદિરો પંડા કે પંડિતો સહુ માટે દૂઝતી ગાય છે. પણ કોઈને એની સારસંભાળ રાખવી નથી.

જગન્નાથ પુરીનું મંદિર સ્વયં એક અજાયબી છે. 850 વર્ષ જુનું મંદિરનું નિર્માણ 1161ની સાલમાં ચોલા સામ્રાજ્યના રાજવી અનંતવર્મન દેવ દ્વારા થયું હતું. મુખ્ય મંદિર તો માત્ર ત્રણ છે પણ પરિસરમાં નાનામોટાં મળીને કુલ 31 મંદિરો છે. હિંદુ સ્થાપત્યનો બેજોડ નમૂનો લેખાતું મંદિર ઘણી બધી રીતે અનોખું છે. મુખ્ય મંદિરના શિખર પર એક ચક્ર છે. દૂરથી નાનું દેખાતું એ ચક્ર 20 ફૂટ ઊંચું અને એક ટન વજન. અભિભૂત થઇ જવાય એવું આ મંદિર હવે ધ્વસ્ત થવાને માર્ગે છે એ સાંભળીને હૃદય બેસી પડે.

વાત માત્ર હિંદુ મંદિરોની નથી. વાત છે સરેરાશ ભારતીયની નિસ્પૃહતાની. સરકારની લાપરવાહી અને સરકારી અધિકારીઓની બેદરકારી.

index_neela
મુખ્ય મંદિરના શિખર પર એક ચક્ર છે. દૂરથી નાનું દેખાતું એ ચક્ર 20 ફૂટ ઊંચું અને એક ટન વજન.

ગૌરવશાળી મંદિરો હોય કે સ્થાપત્ય ,પ્રાચીન કિલ્લાઓ , સ્મારકો મોટાભાગના ઓછેવત્તે અંશે લૂણો લાગી ચૂક્યો છે.

જેનાથી ઇન્ડિયાની ઓળખ વિશ્વભરમાં છે એ તાજ મહાલનો દાખલો લો. આગ્રામાં વિકસી રહેલી ઇન્ડસ્ટ્રી સંગેમરમરના તાજ મહાલને કાળો બનાવી રહી છે એવી ફરિયાદ તો જૂની થઇ ચૂકી. છતાં એ માટે કોઈ હલ શોધાયો નથી. જો કે તાજ મહાલ માટે એક વાત આશ્વાનીય છે કે એ એવી કંગાળ હાલતમાં નથી જેવી હાલતમાં ઔરંગાબાદનો બીબી કા મકબરા છે. છતાં , દેશવિદેશથી આટલાં ટુરિસ્ટ આવતાં હોવા છતાં મૂળભૂત સુવિધાને નામે મીંડું છે. તાજમહાલ અને આગ્રાના કિલ્લા વચ્ચે પ્રો પુઅર ડેવલપમેન્ટના નામે રાજ્ય સરકાર સ્કાયવોકની તૈયારી કેટલીય વાર થઇ ચૂકી છે જેમાં 50 કરોડ રૂપિયાની યોજના તૈયાર થઇ ગઈ પણ શાહજહાં ગાર્ડનની હાલત જોવા જેવી છે , એમાં પત્થર પાથરવાના નામે નવ કરોડ રૂપિયા ચાઉં થઇ ચૂક્યા છે. હવે ટૂંક સમયમાં વર્લ્ડ બેન્કે આપેલા બાકીના નાણાં થાળે પાડી નખાશે.

જો તાજમહાલની હાલત આવી હોય તો કુતુબ મિનાર , હુમાયુના મકબરા , તઘલક કિલ્લા વિગેરેની હાલત વિચારી લેવાની .

સ્મારક હિંદુ મંદિર હોય કે મુસ્લિમ મકબરો , દરેક ઐતિહાસિક સ્મારકનું એક અલાયદું સ્થાન હોય છે.

100_0424_
ટુરિસ્ટને ઠીક ખુદ દિલ્હીવાસીઓને જાણ નથી કે દિલ્હીની સૌ પ્રથમ મહિલા શાસક રઝિયા સુલતાનનો મકબરો ક્યાં છે.

100_0448_.jpg

ક્યારેક દિલ્હી જવાનું થાય તો તુર્કમેન ગેટ પાસે નાની નાની ગલીઓ ને બિસ્માર મકાન વચ્ચેથી પસાર થતાં નાની બે મઝાર જોવા મળે. એક જમાનાની મલિકાની કબર આજુબાજુ મકાનોથી ઘેરાયેલી છે. એક કબર રઝિયાની અને અને એક બહેન સાઝિયાની મનાય છે. ASIની દેખરેખ હોવા છતાં હાલહવાલ જોવા જેવા છે.

દિલ્હી , આગ્રા, મુંબઈ , હાલત બધે સરખી છે. એક આશ્વાસનની વાત એટલી છે કે રાજસ્થાને પોતાની ખુમારી જેવા કિલ્લો , મહેલો સાચવી જાણ્યા છે. મહારાણા પ્રતાપનું જન્મસ્થળ એવો કુંભલગઢ કિલ્લો હોય કે પછી ઉદેપુરનો સિટી પેલેસ, વિદેશી ટુરિસ્ટ ઇન્ડિયાની સારી છાપ લઈને જાય એવી જાળવણી માત્ર આ રાજ્યમાં થઇ છે. આમ તો આખા મહારાષ્ટ્રમાં પચાસથી વધુ કિલ્લાઓ છે. પણ , એક કિલ્લો વ્યવસ્થિત હાલતમાં નથી.

 

બાજીરાવ મસ્તાની ફિલ્મ આવી એટલે ઉત્સાહીઓએ દોટ મૂકી શનિવારવાડા જોવા . શનિવારવાડા તો હજી ઠીક ઠીક જળવાયેલી હાલતમાં છે પણ મસ્તાનીબીની કબરના પથ્થર સુધ્ધાં ઉખડી ગયા છે .
પૂણેમાં આ હાલત છે તો આધુનિક મુંબઈ જ્યાંની પ્રજા વરણાગી , અતિ શિક્ષિત મનાતી રહી છે ત્યાં તો હાલત એથી ખરાબ છે. જે એક જમાનામાં પોર્ટુગીઝ રાજધાની હતું ત્યાં મુખ્ય ત્રણ કિલ્લો હતા. એક બાન્દ્રાનો આજે એક કિલ્લો સમ ખાવા પૂરતો બચ્યો નથી. પણ મુંબઈ જે એક જમાનામાં પોર્ટુગીઝ રાજધાની હતું ત્યાં આજે એક કિલ્લો સમ ખાવા પૂરતો બચ્યો નથી. એ કિલ્લો માત્ર દેખા દે છે ફિલ્મોમાં , કાસલ અગૌડા, લોકો તો એનું નામ સુધ્ધાં ભૂલી ગયા છે.
આ કિલ્લો સહુ કોઈએ જોયો હશે પણ ફિલ્મમાં , લવ સીનમાં કે પછી હોરર સીનમાં પણ માહિમ અને વસઈ કિલ્લાઓની પડું પડું થતી રાંગે કહેવું પડે છે અહીં એક કિલ્લો હતો.
કેમ આવી ઉદાસીનતા ? આ વાતનો તો કોઈ જવાબ નથી.
સરેરાશ ભારતીય માત્ર વિદેશમાં જઈને બીજાના સ્મારકોના થતાં જતનની ગુલબાંગ મારી શકે છે પણ જયારે ઘરઆંગણે આવી કોઈ જવાબદાર નાગરિકની ફરજની વાત આવે ત્યારે પાનની પિચકારી મારીને પૂછે છે : એમાં મારે શું ?

છેલ્લે છેલ્લે
જમીન હૈ ન બોલતી
જહાં દેખકર મુઝે નહીં જબાન ખોલતા
નહીં જગહ કહીં જહાં ન અજનબી ગીના ગયા
કહાઁ કહાઁ ન ફિર ચૂકા દિમાગ દિલ ટટોલતા
કહાં મનુષ્ય હૈ કી ઉમ્મીદ છોડકર જીયા
ઇસીલિયે ખડા રહા કી તુમ મુઝે પુકાર લો

ભગવાનની ઘરવાપસી

17TH-SHIV_1847801e

જો તમને જૂની , એન્ટીક કહી શકાય એવી ચીજવસ્તુઓનો  શોખ  હશે તો  મુંબઈના ચોર બજારની મુલાકાતે તો જરૂર ગયા હશો.
સામાન્ય લોકોને જે ચીજ ભંગાર , કાટમાળ લાગે તે જૂની , અલભ્ય , કલાકૃતિઓની ત્યાં હાટ લાગે છે.  એ પછી જૂની મૂર્તિઓ હોય કે સિક્કાઓ , ભવ્ય  બોહેમિયન કાચના , ક્રિસ્ટલના ઝુમ્મરો , હાંડી , તાંબા પિત્તળના કલાત્મક વાસણો કે પછી લાકડાની અદભૂત બારસાખ , કમાડ, ડેલીના ઝાંપા  … જે  સામાન્ય માણસોની આંખમાં ભંગારથી વિશેષ કશું જ નથી અને કળા ચાહકો એ માટે મોંમાંગ્યાં દામ ચૂકવવા તૈયાર હોય છે.
આ બધો સમાન આવે છે ક્યાંથી ? જો એવો પ્રશ્ન થાય તો જવાબ છે તૂટતાં જૂના ઘર , ડેલી , ઝાંપા ને જહાજ તો ખરાં જ પણ અલભ્ય કહી શકાય એવો સમાન આવે છે હિંદુ અને જૈન મંદિર, દહેરાસરમાંથી. થોડે અંશે ચર્ચ પણ શામેલ છે પણ મુખ્યત્વે મંદિરોમાંથી આ પિત્તળ , પંચધાતુ ને  પથ્થરની જાજરમાન મૂર્તિઓ , દીવીઓ ને ભીંતચિત્રોથી માંડી ઝુમ્મર ને હાંડીઓ પણ ત્યાંથી જ આવે છે.
કહેવાના આસ્થાળુ પણ ભગવાનને, દેવદ્રવ્યને  વેચી નાખનાર હોય છે આ આસ્થાળુ ભક્તો જેમાં સમાવેશ થાય છે મંદિરોના ટ્રસ્ટીઓનો અને જિર્ણોધ્ધાર કરાવનાર સાધુ મહારાજો અને બાવાઓનો. આ વાસ્તવિકતા છે અને એટલે જ એ ભારે કડવી છે.  કહેવાતી સાંભળેલી વાત નથી , હકીકત છે. મંદિરો , દહેરસરોમાંથી પ્રતિમાઓ રીપેરકામના નામે પગ થઇ જાય છે.. સમય વિતવાની સાથે એ ઘટના ભૂલી જવાય એટલે હળવેકથી  વિદેશી આર્ટ કલેક્ટરના ઘરની શોભા બની જાય છે.
CgSrx22WIAE8dN5
એવું ઉદાહરણ 2014માં પહેલીવાર જોવા મળ્યું  . ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે મોદીને ભારતમાંથી ચોરાયેલી પ્રતિમા પછી આપી.  એ નટરાજની પ્રાચીન પ્રતિમા જ્યાંથી ચોરાઈ હતી એ તમિલનાડુના મંદિરમાં  ફરી સ્થાપિત કરવામાં આવી ત્યારે આ મામલા પર પ્રકાશ પડ્યો હતો.
એન્ટીક કક્ષામાં પણ એ ગ્રેડમાં આવે તેવી 900 વર્ષ જૂની નટરાજની પ્રતિમા તમિલનાડુના શ્રી પુરંથન મંદિરમાંથી ચોરીને લંડન થઇ અમેરિકા પહોંચી ગઈ હતી. ત્યાના કોઈક આર્ટ ડીલરે ઓસ્ટ્રેલીયાની નેશનલ ગેલેરીને વેચી હતી. કિંમત પચાસ લાખ આપીને ઓસ્ટ્રેલિયાની સરકારે ખરીદી હતી. જોવાની ખૂબી તો એ હતી કે શ્રી પુરંથન  બ્રુહ્દેશ્વમંદિરનું નિર્માણ ચોલા રાજવીએ કરાવ્યું પછી એ મંદિર ક્યારેય અપૂજ રહ્યું નથી. દિવસ રાત જ્યાં સેવા પૂજા થતી હોય તેવા મંદિરમાંથી આટલી મોટી મૂર્તિનું ગાયબ થઇ જવું એક ગર્ભિત ઈશારો કરે છે . 2006ની સાલમાં આ મૂર્તિ અચાનક જ અલોપ થઇ ગઈ હતી જેમ અન્ય મૂર્તિઓ થઇ જાય છે. અને પહોંચી બહુ નામાંકિત એવા ઓક્શન હાઉસ સોધબી  દ્વારા થતી લીલામીમાં  .
માત્ર તમિલનાડુમાં જ 463  જેટલાં હિંદુ મંદિરો પ્રાચીન કક્ષામાં આવે છે. એમાંના અડધાથી વધુનું નિર્માણકાર્ય ચોલા વંશના રાજવીઓએ કરાવ્યું હતું  . આ તમામ મંદિરોમાં તસ્કરી એક સૌથી મોટો માથાનો દુખાવો છે. કારણ છે મૂર્તિની ધાતુ , કોઈક સોનામાંથી, કોઈક ચાંદીમાંથી કે પછી પંચધાતુ અને પિત્તળના પણ દામ ઉપજતાં હોવાથી ચોરનાર આ મૂર્તિઓને ઓગળીને મેટલ રોકડી કરતાં હતા. અચાનક એમાં વચેટીયાઓ આવી ગયા. વિદેશના નાગરિક , મૂળ ભારતીય એવા આર્ટ ડીલરો. ચોરોને ખ્યાલ આવ્યો કે પોતે જે કમાણી  કરે છે એના કરતાં હાજરગણી કમાણી માત્ર મૂર્તિને વિદેશ મોકલવામાં છે, બસ પછી તો આ ધંધો પુરપાટ ચાલ્યો છે.
29c59a3c-3fe2-45a9-bbfd-2570bbf1fd49-1024x768
વર્ષો પહેલાં ભારત સરકારે પેરિસમાં ઇન્ડિયા ફેસ્ટીવલ કર્યો હતો ત્યારે ભારતની ઝાંખી બતાવવા આવી કેટલીય પ્રાચીન મૂર્તિઓને મ્યુઝિયમ ને મંદિરોમાંથી કાઢી કાઢીને લઇ તો જવાઈ હતી પણ પછી ક્યારેય ન આવી એ પણ હકીકત છે. ઇતિહાસમાં પહેલીવાર એવું બન્યું કે બહાર ચાલી ગયેલી , વેચાઈ ગયેલી મૂર્તિ પછી લાવવામાં ભારત સરકાર સફળ રહી હોય.
ટીપુ સુલતાનની તલવાર હોય કે કોહિનૂર , ભારતના ખજાનાને લુંટનાર વિદેશી જ હતા જરૂરી નથી. આ પ્રાચીન નટરાજની મૂર્તિની તસ્કરી કરાવનાર ન્યુયોર્કમાં સ્થાયી એક ભારતીય જ હતો, જે અમેરિકાનું નાગરિકત્વ ધરાવે છે.
આપણે ત્યાં થતી તસ્કરીમાં માત્રને માત્ર ભારતીયો જ હાથા બને છે બાકી વિદેશમાં જન્મેલા , હિંદુ સંસ્કૃતિ વિષે અજાણ વ્યક્તિને ક્યાં મંદિરમાં કઈ મૂર્તિ છે કેવી રીતે ખબર પડે ?
મંદિર , ચર્ચ , અન્ય સ્મારક , જ્યાં કોઈ અલભ્ય જૂની ચીજો દેખાય ત્યાં આ લોકોની નજર હોય જ છે. એકવાર ચોરાય પછી ઉહાપોહ શાંત થાય એટલે એ વિદેશ પગ કરી જાય..
જેમ આ માટે એક આખું નેટવર્ક છે તેમ આ પગ કરી ગયેલી કલાકૃતિઓ પાછા લાવવા માટેનું નેટવર્ક ઉભું થઇ ચુક્યું છે. એમની જહેમતથી જ આ નટરાજને પાછા લાવવામાં સફળતા મળી હતી. એ માટે ઘણા લોકો નિસ્વાર્થભાવે કામ કરે છે. એમને પોતાના મિશનને નામ આપ્યું છે ,ઇન્ડિયા પ્રાઈડ પ્રોજેક્ટ  . જે જેમ્સ બોન્ડની જેમ કામ કરે છે. એમનું કામ છે
ભારતમાંથી ચોરાયેલી પ્રતિમા પાછી લાવી ફરી મંદિરમાં સ્થાપન કરવાનું  .
Tamilnadu_01
થોડાં રાષ્ટ્રપ્રેમીઓ દ્વારા ચાલુ થયેલા આ અભિયાનને વેગ મળતો જાય છે. આ અભિયાન સાથે જોડાયેલાં લોકો  વિષે કોઈ વધુ જાણકારી નથી મળતી , કારણ છે ગોપનીયતા  . જ્યાં વાત  અબજો રૂપિયાની ચોરીની હોય ત્યાં આ માથે કફન બાંધીને ઉતારનાર લોકો સુરક્ષા માટે આટલું તો કરવું જ પડે. પરંતુ , આ લોકો સોશિયલ મીડિયા પર ખાસ્સાં કાર્યરત છે. એ વિષે પ્રોજેક્ટના સંસ્થાપક અનુરાગ સક્સેના કહે છે કે ચોરાયેલી મૂર્તિ સહુ પહેલા  બ્લોગર અને કલાપ્રેમી વિજયકુમારે જોઈ. એ પછી એને શોધવાનું કામ શરુ કર્યું  . સહુ પહેલું કામ તો એ હતું કે આ મૂર્તિ શ્રી પુરંથનમાં હતી એ સાબિત કરવાનું હતું  . એ પછી થોડાં લોકોએ કેનબેરા ઓસ્ટ્રેલીયા જઈને મૂર્તિના ફોટોગ્રાફ લઇ આવવા જરૂરી હતા. આ બધું થયું પછી ડીલર દ્વારા પ્રસ્તુત થયેલા ફેક દસ્તાવેજ ને રસીદો શોધવાનું કામ શરુ થયું , જેનાથી સાબિત થઇ શકે કે આ મૂર્તિ ચોરી થઇ છે. પ્રોજેક્ટ ઇન્ડિયાની ટીમે ઓસ્ટ્રેલીયાના મ્યુઝીયમના કર્તાધાર્તાઓને સાચી માહિતીની જાણ કરી. પહેલા તો કોઈ સરખો જવાબ ન મળ્યો પણ એક આંતરાષ્ટ્રીય નામના ધરાવતાં પત્રકારની મદદથી પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં આ વાત આંતરાષ્ટ્રીય મીડિયા સામે મૂકવામાં આવી અને એ નટરાજની પધરામણી પછી શક્ય બની  . 638c60d9-3b3e-408f-b427-4757e55035bb
અનુરાગ સક્સેના છે ભારતીય પણ એક દાયકાથી સિંગાપોરમાં સ્થાયી છે. એ ભલે રહેતા હોય વિદેશમાં માતૃભૂમિ માટેની ફરજ હજી એમના લોહીમાં છે. અનુરાગની જેમ અન્ય અગિયાર સભ્ય પોતપોતાની ફરજ સમજીને કામ કરે છે. જેમની ઓળખ ગોપનીય રાખવી જરૂરી હોવાથી એમના નામનો ઉલ્લેખ ક્યાંય થતો નથી. આ તમામ ઇન્ડીયામાં જ એક ય બીજાં નોકરી ધંધામાં છે  . કોઈક વિદ્યાર્થી છે તો કોઈક બેંક કર્મચારી , કોઈક બીઝનેસમેન છે, કોઈક  ઇતિહાસકાર , પત્રકાર છે. સહુ પોતપોતાની યથાશક્તિથી ફાળો આપે છે.
નટરાજની મૂર્તિ તો પાશેરામાં પહેલી પૂણી છે. હજી તો કેટલીય મૂર્તિઓ , મંદિરોની જણસ , શિલાલેખો લાવવા  બાકી છે.
 આ કલાકૃતિઓની ચોરી પકડવી સહેલું કામ નથી. ચોરી થાય પણ પોલીસમાં રીપોર્ટ જ ન થાય તો એ મૂર્તિઓ/કલાકૃતિ/ચીજવસ્તુ  ક્યારેય હાથ લગતી નથી. પોલીસ ફરિયાદ પછી અખબારના માધ્યમથી આ વાત ઉજાગર થાય છે,  કોઈકવાર ગામલોકો જાગૃત હોય તો સોશિયલ મીડિયા પર પણ ચર્ચાય છે. આ વાત વિદેશ્નોના મ્યુઝીયમમાં પહોંચાડાય છે કે આ મૂર્તિઓ  ચોરીની હોય શકે છે.  ગયા વર્ષે જ ઇન્ડીયાથી  15 થી 17000 મૂર્તિઓ ચોરી થઇ છે. પ્રાઈડ ઇન્ડિયા 2000 જેટલી  મૂર્તિઓ શોધવામાં સફળ રહ્યું છે. પણ, માત્ર પાંચ જ મૂર્તિ પાછી લાવવામાં સફળતા મળી છે.
પ્રાઈડ ઇન્ડિયાના અભિયાનને સફળતા ત્યારે મળશે જયારે નાગરિકોના દિલમાં રહેલો ચોર મરે  . અનુરાગનું મિશન ખૂબ સારું પણ મુંબઈના ચોર બજારની રોનક તો કંઇક  જુદી જ વાત બયાન  કરે છે.
છેલ્લે છેલ્લે :
મૈં અકેલા હી ચલા થા જાનીબે મંઝિલ કો મગર 
લોગ સાથ આતેં ગયેં ,કારવાં બનતા ગયા 
~મજરૂહ સુલતાનપુરી

છપ્પનની છાતી એટલે ?

unnamed (2)

હોલીવુડની ટોપ સ્ટાર અન્જેલીના જોલી અને 200 વર્ષ પહેલાં દક્ષિણ ભારતના ગરીબ દલિત પરિવારમાં જન્મેલી નાંગેલી નામની સ્ત્રી વચ્ચે કોઈ સામ્યતા હોય શકે ?
પ્રશ્ન જો વાહિયાત લાગ્યો હોય તો જે જવાબ મળે એ સાંભળનાર આભા રહી જાય.
એક પૂર્વની તો એક પશ્ચિમથી , એક ગઈકાલની ને એક આજની , એક આધુનિક સમાજનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી ને બીજી કચડાયેલા , શોષિતવર્ગની પ્રતિનિધિ … આ સ્ત્રીમાં સામ્ય એટલું કે બંને સ્ત્રીઓએ સ્ત્રીત્વનું પ્રતિક એવું અંગ સ્તન સ્વેચ્છાએ કાપી કપાવી દૂર કર્યું . એ વાત અલગ છે કે બંનેના કારણ અને અભિયાન અલગ હતા પણ વાત ધ્યાન ખેંચે એવી છે.

જ્યાં વાત માત્ર દંભ, દેખાડા, ગ્લેમરની હોય. જ્યાં માત્ર ભરાવદાર હોઠ માટે, શાર્પ ચિબૂક માટે બોટોક્સથી સિલિકોન ઈમ્પ્લાન્ટની લાખો રૃપિયાની કોસ્મેટિક સર્જરી થતી હોય તેવા હોલિવૂડમાં સુપરસ્ટાર એન્જેલિના જોલીએ થોડા સમય પહેલા પોતાનાં બંને સ્તન કઢાવી નાખેલા ત્યારે દુનિયાભરમાં એ ન્યુઝ ગરમ બટાટાવડાંની જેમ ઉપડેલાં . એન્જેલિનાના આશિકો તો સ્તબ્ધ થાય જ પણ તેની આ હિંમત પર કેટલીય મહિલા પ્રશંસકો એન્જેલિના પર સમરકંદ બુખારા ઓવારી ગઈ હતી .

એન્જેલિના જોલીને કોણ ન જાણે ? ઓળખાણ એકમાત્ર ટોચની હોલિવૂડ સ્ટાર તરીકે આપીએ તો અધૂરપ લાગે. હોલિવૂડમાં સૌથી વધુ નાણાં કમાતી, અમેરિકાની યુદ્ધનીતિ વિરુદ્ધ સશક્ત ફિલ્મની ડિરેક્ટર, સ્ક્રીનપ્લે રાઇટર તો ખરી જ સાથે સાથે બ્રાડ પીટ જેવા મોસ્ટ હેન્ડસમ, સક્સેસફુલ સ્ટારની હમસફર પણ ખરી. આ પરણ્યા વિના સાથે રહેતાં દંપતીને કુલ છ સંતાન છે. આ આડવાત એટલા માટે કે એ જ ગુણે એન્જેલિનાને વેંત ઊંચી મૂકી છે. તેણે કુલ ત્રણ બાળકો વિયેટનામ, નામિબિયા, ઇથોપિયામાંથી દત્તક લીધાં છે અને ત્રણ બાળકોને જન્મ આપ્યો છે. આ વાત બાળકો પૂરતી સીમિત નથી. પોતે કમાતાં અઢળક નાણાંનું ટ્રસ્ટ બનાવ્યું છે. જેના નેજા હેઠળ એન્જલ અફઘાનિસ્તાનમાં શાળા પણ ચલાવે છે.

આ બધી વાતો સર્વવિદિત છે. જો કોઈ ન જાણેલી વાત હોય તો તે હતી એન્જેલિનાએ જોયેલી પોતાની સગી માતાની મોત સાથેની ફાઇટ. એન્જેલિનાએ કેન્સર સાથે પોતાની માતાની લડાઈ ખૂબ નિકટથી જોઈ છે. દસ વર્ષ સુધી શ્રેષ્ઠત્તમ સારવાર પછી પણ કેન્સરના પંજામાંથી મા મુક્ત ન થઈ શકી અને ૫૬ વર્ષની ઉંમરે હથિયાર નાખી દીધાં. એ પછી કેન્સરનો ભય અણુએ અણુમાં વ્યાપી ગયો એટલે એન્જેલિનાએ ડીએનએ ટેસ્ટ કરાવી હતી. આજનું મોડર્ન સાયન્સ તો રંગસૂત્રનો અભ્યાસ કરી ભવિષ્યમાં થનારી બીમારી પણ ભાખી શકે છે. એવી જ ટેસ્ટમાં નિદાન થયું કે જીન્સમાં કેન્સરસ BRCA1 હોવાની સંભાવના છે. તેનો અર્થ એવો છે કે એન્જેલિનાને ભવિષ્યમાં બ્રેસ્ટ કેન્સર થવાની શક્યતા ૮૭ ટકા જેટલી હતી અને ઓવરી (અંડાશય)નું કેન્સર થવાના ચાન્સીસ ૫૦ ટકા.

બસ, એક જ પળમાં એન્જેલિનાએ પોતાનાં બંને સ્તન કઢાવી નાખવાનો હિંમતવાન નિર્ણય લીધો હતો .આ વાતને પણ હવે બે ત્રણ વર્ષ વીતી ચૂક્યા છે. પણ મૂળ વાત તો છે નાંગેલીની .

આ નાંગલી ન તો કોઈ સ્ટાર હતી ન કોઈ રાણી મહારાણી , એ તો હતી એક આમ દલિત સ્ત્રી, ગરીબ, અભણ અને પછાત જાતિની એક સામાન્ય મહેનતકશ મહિલા . તે પણ આજથી બસો વર્ષ પહેલાં પ્રવર્તમાન રાજરજવાડા યુગમાં જન્મેલી અને અભાગી એટલી કે દલિત ,ગરીબ કુટુંબમાંથી આવતી હતી.

રાજારજવાડાંના સમયમાં ત્રાવણકોર સ્ટેટ કહેવાતું હતું એ કેરળના એક નાનકડા ગામમાં વસ્તી ગ્રામ્યનારી . એ સ્ત્રીએ પણ પોતાના સ્તન કાપી નાખ્યા હતા એન્જેલીના જોલીની જેમ , પણ કોઈક આવનાર રોગથી ભયભીત થઈને નહીં બલકે અન્યાયી કર સામે લડતરૂપે,

આજે કેરળમાં એ ગામ અસ્તિત્વમાં છે પણ નાંગેલીનું ન તો કોઈ નામોનિશાન છે ન કોઈ સ્મારક .

વાત છે 1803ની સાલની , ત્રાવણકોર સ્ટેટમાં નાંગલીનું ગામ હતું , એ વખતે ગામનું નામ શું હતું એ વાદવિવાદનો વિષય છે પણ નાંગલીનો બનાવ બન્યો પછી એ ગામ કેટલાય સમય સુધી મુલાચીપરામ્બુ નામે ઓળખાતું રહ્યું હતું , જેનો અર્થ થાય છે છાતીવાળી સ્ત્રીનું ગામ. સમય જતાં તવારીખના આ કાળાં પાનાનું અસ્તિત્વ મીટાવવા એનું નામ બદલી નાખ્યું ને અત્યારે એ ગામ ચેર્થલા નામે જાણીતું છે.

વાત હતી અમાનવીય ટેક્સની. રાજાશાહી અને ઉમરાવશાહીના દમનની .

દક્ષિણ ભારતીય ભાષાઓના ઘણાં પુસ્તકોમાં આ ઐતિહાસિક વાતનો ઉલ્લેખ મળે છે.

દલિત , આર્થિક રીતે પછાત વર્ગનું વધુ ને વધુ શોષણ કરવા શાશકો દ્વારા રચાયેલા કાયદાઓ કઈ હદે અમાનવીય હોય શકે એનું એક જીવતું ઉદાહરણ .

બસો વર્ષ પહેલા આ કાયદા બનાવનાર રાજવી કોણ હતો એનો સંદર્ભ તો નથી મળતો પણ કેવા કાયદા હતા તે જરૂર જાણવા મળે છે.

અસાધારણ, અદભૂત શિલ્પ સ્થાપત્યવાળા મંદિરો નિર્માણ કરનાર ધર્મિષ્ઠ રાજવીઓની ભૂખ માત્ર જમીન જાગીર કે ખેતીવાડીના કર સુધી સીમિત નહોતી , એટલે કચડાયેલો વર્ગ વધુને વધુ શોષિત રહે એ માટે ગરીબ માણસના આભૂષણો પહેરે તો એ પણ કરપાત્ર હતું .એટલું જ નહીં પુરુષો મૂછ રાખે તો એ પણ કરપાત્ર , પણ હદ તો ત્યાં હતી કે નવજાત શિશુને માતા દૂધ પીવડાવે એ પણ કરપાત્ર હતું , સ્ત્રીઓ માટે પોતાના ઉરોજ ઢાંકવા એ ગુનો લેખાતું , જો એ ગુનો કરવો હોય તો એને માટે દંડ એટલે કે ટેક્સ ભરવો પડતો અને હા, સ્તન વધુ ભરાવદાર હોય તો કરની રકમ એ પ્રમાણે વધુ વસૂલાતી. આ બધા કાયદા દલિત અને ગરીબ લોકો માટે હતા. અને આ બધો કર શેને માટે હતો ? જાણીને પગ નીચેની જમીન ખસી જશે , અબજો રૂપિયાના ખજાના માટે બહુ ગાજેલા એવા પદ્મનાભ સ્વામી મંદિર માટે .
આજે આ બહુ ગાજેલા મંદિરને તેમના બેશુમાર ખજાનાથી , તેના અદભૂત નિર્માણને કારણે ઓળખીએ છીએ પણ મોટાભાગના લોકોને ખબર નથી કે આ મંદિરોના નિર્માણમાં કેવું શોષણ ધરબાયેલું છે.

આ અમાનુષી વર્તન સામે કોઈ હરફ ન ઉચ્ચારી શકતું એવા સમયે જેને ઈતિહાસ નાંગલી તરીકે લેખે છે પણ સ્થાનિક લોકો ગૌરી અમ્મા તરીકે ઓળખે છે એવી એક મર્દાના મહિલા રાજ સામે જંગે ચઢી. ઈતિહાસકારોનું એક વર્ઝન કહે છે કે નાંગલીએ બાળકને જન્મ આપ્યો હતો અને એને પોતાના બાળકને સ્તનપાન કરાવ્યું . કર ભર્યા વિના બાળકને દૂધ પાવું એ ગુનો લેખાતો હતો. આ હરકતે કર ઉઘરાવનાર અધિકારીઓનું ધ્યાન ખેંચ્યું એટલે આવી પહોંચ્યા . એ પોતાની વાત પર અટલ રહી , એની એક જ દલીલ હતી કે એક મા પોતાના બાળકને કેમ સ્તનપાન ન કરાવી શકે ? રાજ વહીવટના બધીર કાન આ વાત માનવા તૈયાર નહોતા. કાયદા એટલે કાયદા.unnamed (3)

એક મા પાસે કોઈ વિકલ્પ પણ નહોતો એટલે વસૂલી માટે રાજના અધિકારીઓ આવ્યા ત્યારે ગૌરીઅમ્માએ કર તો ચૂકવ્યો પણ અનોખી રીતે . એને ઓજાર લઈને પોતાના સ્તન કાપીને અધિકારીઓના હાથમાં મૂકી દીધા . નાંગલી લોહીલુહાણ અવસ્થામાં હતી એ જોઇને બેબાકળાં થઇ ગયેલા અધિકારીઓ તો ભાગી ગયા પણ નાંગલીની આ લડત જીવલેણ રહી. લોહીના ખાબોચિયામાં તરફડી રહેલી પત્નીને એનો પતિ કે ભગવાન કોઈ ન બચાવી શક્યા.

સતીપ્રથા માટે કુખ્યાત એવા મહાન ભારતના કોઈ ઇતિહાસમાં પુરુષ સતી થયો હોય એવો સંદર્ભ દેખાતો નથી પણ દક્ષિણના ઈતિહાસકારો નોંધે છે તેમ નાંગલીનો પતિ પોતાના પત્નીના બલિદાનની કરુણતા સહી શક્યો નહોતો. એને પત્નીની ભડભડતી ચિતામાં ઝંપલાવી દીધું હતું . જે સમાજમાં સ્ત્રીઓનું સતી થવું ગૌરવભર્યું લેખાતું હોય તે સમાજમાં પતિનું પત્ની પાછળ દહન થવું નોંધપાત્ર પણ લેખાયું નહોતું .

જો એમ ન હોત તો ત્રાવણકોર રાજવીને આ કરુણ ઘટનાએ ઝકઝોરી નાખ્યો હોત પણ એમ ન થયું … જોવાની ખૂબી તો એ છે કે તે વખતે ત્રાવણકોર સ્ટેટના સિંહાસન પર બિરાજમાન હતા રાજવી બાલારામ વર્મા , એમના તો પેટનું પાણી પણ નહોતું હલ્યું આ બલિદાનથી , આ પછી પણ પૂરાં નવ વર્ષ આ અમાનવીય કર અમલી જ રહ્યા। . હા, ક્યાંક ક્યાંક એવો ઉલ્લેખ મળે છે કે બસ એ દિવસથી આ અમાનવીય કર દૂર થઇ ગયા પણ જાણીતા ઇતિહાસકારો એ વાત સ્વીકારતા નથી.

એ માટે લડત આપી હતી દલિત સ્ત્રીઓએ . એક સ્ત્રીનું બલિદાન એળે નહોતું ગયું , એનું પરિણામ આવ્યું પણ નાંગલીના મૃત્યુના નવ વર્ષે . કર અને દંડમાંથી મુક્તિ મળી પણ ઉપર વસ્ત્ર પહેરવાની છૂટ તો નહોતી જ મળી.
જો કે આ ઘટનાએ એક ચિનગારી તો જરૂર ચાંપી દીધી હતી. તે સમયથી સમાજના ઉચ્ચ અને ભદ્ર કહી શકાય એવા વર્ણ સામે બળવાના બીજ રોપાઈ ગયા. વર્ગવિગ્રહ વકરતો ગયો.
દલિત સ્ત્રીઓ ખુલીને વિરોધમાં સામે આવી ગઈ. આ ઘટના પછી લગભગ પચાસ વર્ષે મદ્રાસના ગવર્નરના દબાણ સામે ત્રાવણકોરના રાજવીએ ઝૂકવું પડ્યું અને સ્ત્રીઓને ઉપલું વસ્ત્ર પહેરવાની છૂટ આપવી પડી , પણ એમાં પણ એક શરત હતી કે ભદ્ર ઉચ્ચ સમાજની સ્ત્રીઓ પહેરે એ રીતે વસ્ત્ર ન પહેરવું .આખરે એ કર નાબૂદ તો થયો પણ ઈ.સ 1812માં , એટલે કે નાન્ગ્લીના બલિદાનના પૂરા નવ વર્ષ પછી. ત્યારે રાજસિંહાસન પર કોઈ પુરુષ નહીં પણ મહિલા રાજવી આવી. નામ એનું ગૌરી લક્ષ્મી બાઈ , કર નાબૂદ કરવાનું શ્રેય એને આપી ન શકાય , કારણ કે આ કર નાબૂદ થયો હતો એક અંગ્રેજને કારણે , બ્રિટીશ ઇન્ડિયા દ્વારા નીમાયેલા મદ્રાસના ગવર્નરના હુકમથી, બાકી રાજવી સ્ત્રી હોત કે પુરુષ કોઈ ફર્ક પડ્યો ન હોત. જોવાની વાત તો એ છે કે દક્ષિણ ભારતમાં ખ્રિસ્તી ધર્મ કેમ આટલો વ્યાપ્યો , ફાલ્યો એના બીજ જ આ ઘટનામાં છે. જે નાદર અને ઇઝ્વાસ સ્ત્રીઓ માત્ર પોતાની લાજ ઢાંકવાને મુદ્દે બળવો પોકારી રહી હતી તેમની વ્હારે ત્રાવણકોર દરબારમાં દિવાન નીમાયેલા અંગ્રેજ અધિકારી કોલોનલ જ્હોન મુનરો આવ્યા તો ખરા પણ એક શરતે , એ શરત હતી કે આ દલિત સ્ત્રીઓ , પરિવાર સહિત ખ્રિસ્તી ધર્મ સ્વીકારે તો એમને ખ્રિસ્તી સ્ત્રીઓની જેમ ઉપલું અંગ ઢાંકવાનો અધિકાર મળી શકે.
હિંદુ પંડિતો અને રાજવીઓની બર્બરતાનું આથી ઉત્કૃષ્ટ પ્રતિક જોયું છે ?
અને મોટાભાગના લોકોએ ખ્રિસ્તી ધર્મનો અંગીકાર કરી લીધો હતો.
તે વખતે ધર્મગુરુઓને ડર લાગ્યો કે આમ ને આમ તો હિંદુ વસ્તી ઓછી થઇ જશે તો ? એટલે પછી સહિયારો નિર્ણય લેવાયો કે દલિત સ્ત્રીઓ ઉપલું અંગ ઢાંકી શકે , હા પણ ઉચ્ચ વર્ણની સ્ત્રીઓની સ્ટાઈલથી તો નહીં જ .

જો કે આ પછી પણ લડત તો ચાલુ જ રહી પણ હળવી તો જરૂર થઇ ગઈ.
આ એક એવી વિગ્રહી સ્ત્રીની વાત છે જે ટૂંક સમયમાં ‘મૂચાલી’ ( છાતીવાળી) મલયાલમ ફિલ્મ તરીકે અવતરી રહી છે જેમાં નાંગલીની મુખ્ય ભૂમિકા એન્જેલીના જોલી કરશે એવી વાત છે.
એક સ્ત્રી શું કરી શકે એની બેમિસાલ કહાની આ ઘટના છે પણ એથી વધુ વરવી વાસ્તવિકતા છે રાજવીઓની ક્રૂરતા અને અમાનવીય વર્ણપ્રથા. હિંદુ ધર્મના પાયા હચમચાવી નાખનાર શઠ કર્મકાંડી પંડિતો અને ધર્મગુરુઓની બદમાશીની કથા.

શોષણ કરવા માટે માણસજાત કઈ હદે પશુતા આચરી શકે એનું એક ઉદાહરણ બીજું કયું હોવાનું ? એ નરપશુ રાજવી તો હોઈ જ શકે પણ ધર્મગુરુ પણ હોય શકે.

છેલ્લે છેલ્લે :

તુમ્હારી મિટ્ટી કી યે દીવાર કહીં ટૂટ ન જાયે

રોકો કી મેરે ખૂન કી રફતાર બહોત તેજ હૈ …

રેડ એલર્ટ : પાણી માટે પાણીપત

pani 1

હોળી નજીક આવે એટલે સોશિયલ મીડિયા પર મિત્રો બે ભાગમાં વહેંચાય જાય.
એક તરફ પાણીબચાવ , વૃક્ષબચાવની અપીલ કરતાં સંવેદનશીલ મિત્રો ને બીજી તરફ એક દિવસ પાણી વાપરવાથી કયામત આવી જવાની છે ? આ બધું વિદેશી મીડિયાના મગજની પેદાશ છે એમ કરીને આક્રમક થઈને પચાસે પહોંચ્યા હોય તો પણ પાંચ વર્ષના બાળકની જેમ વર્તતાં લોકો .

એમાં પણ આ વખતે હોળીના થોડા દિવસ પૂર્વે જ એક અતિશય બોલકી તસ્વીર વોટ્સએપના માધ્યમથી ફરતી થઇ. એક વિશાળ કુવાને ફરતે જામેલું સ્ત્રી પુરુષ , અબાલ વૃદ્ધનું ટોળું , જેમના હાથમાં છે લાંબા લાંબા દોરડા ને ખાલી ઘડા. એ જોઇને ભલભલાની આંખમાં કસર ઉતરી આવે. પીવાના પાણી જેમને નસીબ નથી થતાં એ લોકોની હાલત જોઇને પાણીના વેડફાટવાળી હોળી રાક્ષસી આનંદ લાગે. સ્વાભાવિક છે કે પર્યાવરણ માટે સજાગ , રંગથી હોળી ન રમનાર લોકોને પણ પાનો ચઢે ને એ પાણીના વેડફાટ અને હોળી પ્રગટાવવા કાપી નખાતા ઝાડ માટે બોલ્યા વિના ન રહી શકે.આ વર્ષે વાત માત્ર હોળીની નહોતી , ઇન્ડિયન નશાની રહી છે. એટલે કે ક્રિકેટ ,આઈ પી એલ , ચર્ચા એ રહી કે જિંદગી વધુ મહત્વની કે ખેલનો નશો ?
મહારષ્ટ્રમાં લગભગ તમામ જગ્યાએ પાણીને માટે રોજની હોળી છે પણ ક્રિકેટની રમત માટે પીચ પર છાંટવા તો પાણી જોઈએ જ … શું કરવું ?
પણ , સૌથી દુર્ભાગ્યપૂર્ણ વાત તો એ છે કે વિચારવાની આ વાતો બાલીશ મગજના લોકો ધર્મ અને કોમના મુદ્દા સાથે જોડી દે છે.
સહુ કોઈ જાણે છે કે પાણી માટે પાણીપત ખેલાય એવા દિવસો દૂર નથી છતાં આ વિષે સૌથી મોટી જાગૃતિ ફેલાવવાનું કામ જે પ્રચાર માધ્યમો જ કરી શકે , એ બચારા સ્ટાર અને સેલિબ્રિટીઓની રંગરેલીયા કવર કરવામાં મશગૂલ હોય છે..
એ વાત જૂદી છે કે છાશવારે સામાજિક સંસ્થાઓ એ વિષે પોતાની ક્ષમતા પ્રમાણે જાગૃતિ ફેલાવવાના પ્રયત્નો કરે રાખે છે.

એવી જ કોઈક વાત દિલ્હીમાં બની.
એમ કહો કે એક તમાશો થઇ ગયો. પર્યાવરણ માટે કામ કરતી જાણીતી સંસ્થા ગ્રીનપીસ દ્વારા એક પ્રતીકાત્મક પ્રદર્શન એ થયું કે પોલીસની હાજરીમાં સો જેટલા માટલામાં પાણી ભરી એને રીઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની સામે સેફ કસ્ટડીમાં રાખવાનો અનુરોધ થયો. એમનો ઉદ્દેશ હતો ક્લાઈમેટ ચેન્જ વિષે જાગૃતિ ફેલાવવાનો અને જાહેર જનતાને આ વાત કેવા ગંભીર પરિણામ લાવી શકે છે તે કહેવાનો પણ વાત ગમે એટલી વેધક હોય પણ આ પ્રકારના ગતકડાંને કારણે એક તમાશો બનીને રહી ગઈ. બાકી ઉનાળો બેઠો નથી ને પીવાના પાણીનો મુદ્દો ચગે નહીં એ શક્ય જ નથી.
માત્ર બે ચાર નહીં મોટાભાગના પર્યાવરણ વિદ્વાનો માને છે કે એવો દિવસ દૂર નથી કે મોટા શહેરોમાં પણ રોજ નહાવું એ એક લક્ઝરી લેખાશે . દિલ્હી ને મુંબઈ જેવા શહેરોની વાત કરીએ તો અત્યારની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે જરૂર કરતા 60% ઓછો પૂરવઠો મળે છે . વાત માત્ર મોટા શહેરો કે મહાનગરોની જ નથી. ઉત્તર પ્રદેશ , પંજાબ , હરિયાણા ,હિમાચલ પ્રદેશ , છત્તીસગઢ ને ગુજરાત આમાં શામેલ છે. એનો અર્થ એ નથી કે બીજા રાજ્યોને આ સમસ્યા નથી. બલકે ઘણા તો વિષમ કહી શકાય એવા પરિમાણમાં છે.
મહારાષ્ટ્ર તો એમાં સૌથી મોખરે છે.

હવે તો મહારાષ્ટ્રનો ખેડૂત અને આત્મહત્યા એકમેકના સમાનર્થી શબ્દ જેવા થઇ ગયા છે.

થોડા દિવસ પહેલા જ મંત્રાલયની સામે એક યુવાન ખેડૂતે ઝેર ગટગટાવી લીધું . તરતને તરત સારવાર આપવામાં આવી છતાં એ ન જ બચી શક્યો . મહારાષ્ટ્રમાં ખાસ કરીને લગભગ તમામ ગામડામાં આ જ વાત છે, પાણીના વેડફાટ કરનાર લોકોએ મહારાષ્ટ્રના ગામમાં જઈ આ યુવાન વિધવા ને કુપોષિત બાળકોને જોવા જોઈએ . દર થોડા દિવસે ખેડૂતોની આત્મહત્યા હવે લોકોના પેટના પાણી પણ હલાવી નથી શકતી . એ સમાચાર તો વાંચ્યા વિના જ પાનું ફેરવાય જાય છે .પણ અન્ય મીડિયામાં આ સમાચારો બોલકા રહે છે.

આમ પણ સમર સ્પેશીયલ વિશેષાંકોની આપણને નવાઈ નથી. કેરીના રસની વિવિધ વાનગીઓ કે પછી ઉનાળામાં કેવો મેકઅપ કરવો એ સિવાયના વિચાર કરવા જેવું કોઈને સૂઝતું નથી. મોટા શહેરોમાં પણ પાણીની સમસ્યા સામનો કરતા હોવા છતાં શહેરીજનોનું વૈચારિક દારિદ્રય એટલું ભયંકર છે તેની આ એક નિશાની છે.

આ વર્ષે ગરમીએ મઝા મૂકી એ સાથે ઇન્ડિયાના સમર સ્પેશિયલ ઈશ્યુની ગરમી નેશનલ ને ઇન્ટરનેશનલ મીડિયામાં જામી રહી છે.
એમાં પછી ઓપન મેગેઝીન હોય કે લંડનના ગાર્ડિયન , ડેઈલી મિરર કે પછી અલ ઝઝીરા , એવા ઈશ્યુમાંની એક સ્ટોરી .

જો કે આ તો એક સ્ટોરી છે પણ હકીકત તો એ છે કે મહારાષ્ટ્રમાં લગભગ તમામ ગામોમાં જ્યો કુવાના તળ ઊંડા ઉતરી ગયા છે ત્યાં આ વાત ચાલે છે , ક્યાંક ઉઘાડેચોક તો ક્યાંક ઢાંકીઢબૂરીને …

મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્ત દેંગમાલ વિસ્તારમાં એક ખેડૂતે ત્રણ પત્નીઓ રાખી છે. પણ, એક દરજ્જો માત્ર એક પત્નીને પ્રાપ્ત થયો છે, જયારે બાકીની બે પાણીવાળી બાઇ તરીકે ઓળખાય છે.
સખારામ નામના આ ખેડૂતને છ બાળકો પણ છે, પરંતુ આ છ બાળકો માત્ર પહેલી પત્ની તુકી દ્વારા જ થયાં છે. કારણ ?
કારણ કે બાકીને બે પત્નીઓ માત્ર પાણી લાવવા માટે પરણ્યો છે.
લાગ્યોને આંચકો ?
આ આજની વાસ્તવિકતા છે. પાણી માટે પત્ની …
સખારામ મહારાષ્ટ્રના દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તાર વિદર્ભના દેંગમાલ ગામમાં રહે છે.
દેંગમાલનાં ઘરમાં વર્ષોથી આ પ્રથા પ્રચલિત છે, જેને પંચાયતે પણ માન્યતા આપી છે. તેનું કારણ છે પાણીની ગંભીર સમસ્યા. ગામમાં કયાંય નળ નથી. એટલા માટે આ પત્નીઓ ત્રણ કિ.મી. દૂર પગે ચાલીને પાણી લાવે છે અને એટલા માટે તે પાણીવાળી બાઇ તરીકે ઓળખાય છે. બીજી અને ત્રીજી પત્ની એ જ સ્ત્રી બની છે, જેના પતિનું કાં તો મૃત્યુ થયું હોય અથવા તો પતિએ તેને તરછોડી દીધી હોય. એટલે સખારામ કંઇ એક માત્ર નથી જેને આ પાણી માટે લગ્ન કર્યા હોય!!

ગામમાં છોકરીના જન્મ પર ખુશાલી મનાવવામાં આવે છે, કારણ કે એવું માનવામાં આવે છે કે પાણી ભરવા માટે કોઇ આવી ગયું. જોકે ગામની મહિલાઓ બિચારી ભારે આશાવાદી છે , અમને આશા છે કે ભલે આઝાદીના સાડા છ દાયકા સુધી પીવાના પાણીના નળ ન આવ્યા પણ હવે તો આવશે જ ને. કંઈ નહીં તો જયારે તેમની દીકરીઓ મોટી થશે ત્યાં સુધીમાં ગામમાં નળ આવી ગયા હશે ને !!.

સખારામ ભગત ગામનો સૌથી નાનો ખેડૂત છે. તેના ઘરે દરરોજ ૧૦૦ લિટર પાણીનો વપરાશ થાય છે અનેક ચક્કરો કાપ્યા બાદ આટલું પાણી ઉપલબ્ધ બને છે. પ્રથમ પત્ની લગ્ન બાદ તુરત ગર્ભવતી થતાં પાણી લાવી શકતી નહોતી એટલા માટે બીજી પત્ની લાવવામાં આવી. તેની ઉંંમર થોડી મોટી હતી. થોડા દિવસ બાદ તે પણ પાણી લાવવા અસમર્થ બની ગઇ એટલે સખારામે ત્રીજાં લગ્ન કર્યાં. ત્રીજી પત્ની માત્ર ર૬ વર્ષની હતી. તેના પતિનું મૃત્યુ થયું હતું ને બે ટંક ખાવાની સમસ્યા હતી એટલે એ દુખિયારી પાણીવાળી પત્ની બનવા તૈયાર થઇ ગઈ.

હવે પ્રથમ પત્ની બાળકો સંભાળે છે, બીજી ઘરનાં કામકાજ કરે છે અને ત્રીજી ઘર માટે દૂર જઇને પાણી લાવે છે. સખારામની ત્રણેય પત્નીઓ એક જ ઘરમાં રહે છે. પ્રથમ પત્નીની જવાબદારી છે કે તે બાકીની બંનેનો ખ્યાલ રાખે, જોકે ઘણી વાર ઝઘડા પણ થાય છે. આ પત્નીઓ પણ બીજી અને ત્રીજી પત્ની બનીને ખુશ છે.

આ સ્ટોરી છે આઝાદી પછી ઇન્ડિયાએ કરેલા વિકાસની ગાથા.
આઝાદીના દાયકાઓ પછી પણ પીવાના પાણી , શૌચાલય અને તબીબી સારવારની સુવિધા હોવી સામાન્ય નાગરિક માટે આકાશના તારા જેવી અલભ્ય લાગે …
જ્યાં લેટેસ્ટ સ્માર્ટ ફોન વેચાતાં હોય , અડધા કલાકમાં પીઝા ડિલીવર થતો હોય ત્યાં પાણી માટે આ સમાજ વ્યવસ્થા ?
માન્યું કે આ પરિસ્થિતિ માટે જવાબદાર રાજકારણીઓ છે પણ એમાં એક અદના નાગરિકને પોતાની નૈતિક ફરજ શું હોય શકે તરીકે વિચાર પણ ન આવે એને શું કહી શકાય ?

છેલ્લે છેલ્લે :

રાત ભારી મગર ગુજર કે રહેગી જરૂર
દિન કડા થા મગર ગુજર કે રહા.