આંખે  ઊતરી દિલમાં વસી જાય એવી અગાશી 

દુનિયાભરમાં ફરનારા પ્રવાસીઓ માત્ર સ્થળ, સંસ્કૃતિ કે ખાણીપીણીના પ્રેમમાં પડી  જાય એ  સ્વાભાવિક વાત લાગે. પણ આજના સમયમાં હોસ્પિટાલિટી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં થીમનો વારો આવ્યો છે. 

ફાઇવસ્ટાર હોટેલથી હટકે એવી હોટલ એટલે ‘અગાશીએ’. 

કોઈ અમદાવાદી કે સરેરાશ  ગુજરાતમાં એ વિશે ન જાણતા ન હોય તેવી શક્યતા નથી. કારણ છે ત્યાં મળતી ગુજરાતી વાનગીઓ. એક  સમયે  માત્ર રેસ્ટોરન્ટ હતી  હવે 38 રુમ ધરાવતી  બુટીક હોટલ છે. 

અમદાવાદના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે ડંકા પાડનાર મંગળદાસ ગિરધરદાસે ઈ. સ 1924માં હવેલી નિર્માણ કરાવી હતી એ હેરિટેજ હોટલમાં પરિવર્તિત કરી છે. 

મોઝેક ટાઇટલ્સ થઈ લઈ ફ્રેસ્કો, એન્ટીક આટૅ ઈફેક્ટસ  અને કંઇ કેટલું. 

જ્યાં શબ્દો ન્યાય ન કરી શકે ત્યાં વહારે આવે કેમેરા. 

ફોટો ગેલેરી જૈ એ સમયમાં ન લઈ  જાય તો જરા નવાઈ…. 

Advertisements

નયી ઉમ્ર કી નયી ફસલ

થોડા સમય પહેલા ગોસિપભૂખ્યા મીડિયાને એક નવી આઈટમ મળી , એ હતી સલમાનખાને  એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં કરેલી વાત, રોજ નવી રમણીઓ સાથે નામ જોડતાં આ અભિનેતા એ જાહેરમાં કહ્યું કે એને  પિતા તો બેશક બનવું છે પણ એ માટે લગ્ન મંજૂર નથી. લોકોનું એટલે કે સામાન્ય સમજણ ધરાવતા લોકોનું પહેલું રિએક્શન એ હતું કે લગ્ન વિના બાળકનો  પિતા ? એમ પિતા બનવું કઈ રીતે શક્ય છે ?પણ એ બિલકુલ શક્ય છે એ વાત સાબિત કરી બતાવી તુષાર કપૂરે. એક અન્ય બૉલીવુડના હીરોએ. 

જિતેન્દ્રના દીકરાને નામે વધુ ઓળખાતા એવા બૉલીવુડ અભિનેતા નું પિતા બનવું. આમ તો પિતા બનવામાં કોઈ ધાડ મારવાની હોતી નથી પણ આ વાત સમાચાર બની કારણ કે તુષાર કપૂર પિતા બન્યો સરોગસી ટેક્નોલોજીથી. જે મુખ્યત્વે સંતાનવિહોણાં યુગલોને માટે જાણીતી સેવા છે. 
સંતાન પેદા કરવા અસમર્થ પતિ કે પત્ની એકમેકની સહમતિથી આ સિસ્ટમનો લાભ લે છે. એકલા , અપરિણીત પુરુષો પણ આ રીતે પિતા બનવાનું પસંદ કરે છે એ વાત ખાસ પ્રકાશમાં આવી નહોતી જે તુષાર કપૂરના કિસ્સા પછી આવી છે. 
વિદેશમાં આ આખી વાતને એક તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. લગ્ન જેવા બંધનમાં બંધાવું ન હોય પણ વાત્સલ્યથી વંચિત ન રહેવું હોય તો પોતાના અંશને આ ધરતી પર લઈ આવવાની વાત કોઈ ગુનો નથી. પણ , આટલી સહજ વાત આપણે ત્યાં એટલી સહજતાથી સ્વીકારાતી નથી. પછી એ સ્ત્રી માટે હોય કે પુરુષ માટે  . ભારતમાં કહેવાતાં સંસ્કાર ને સંસ્કૃતિને નામે જે વેવલાઈ ને દંભ પોષાય છે તેનો જોટો કદાચ દુનિયાભરમાં ન જોવા મળે. એટલે જ આપણે ત્યાં સારા કામ માટે પણ થતા પ્રયાસોને તંગ ભૃકુટિવાળી નાજારોનો સામનો કરવો પડે છે. સિંગલ મધર કે સિંગલ ફાધર બનવું જાણે કોઈ પાપ હોય તે રીતે જોવામાં આવે છે. જોવાની ખૂબી એ છે કે આ છતાં જો સિંગલ પેરેન્ટ બનવાની હિમ્મત કોઈએ દાખવી હોય તો એ પુરુષ નહીં સ્ત્રી છે.
કુંવારી માતા બનવાની હિમ્મત દાખવનાર નીના ગુપ્તા ને સારિકા કે પછી બાળકી દત્તક લેનાર સુષ્મિતા સેન , નામાંકિત પબ્લિકેશનના માલિક નરી હીરા સિવાય સમ ખાવા પૂરતો એક બનાવ નહોતો કે જેમાં પુરુષે સિંગલ પેરેન્ટ બનવાની આવી પહેલ કરી હોય.  
કારણ ગમે તે હોય વાસ્તવિકતા વરવી હોય છે. એમાં પણ ખાસ કરીને ઇન્ડિયામાં  . પણ, લાગે છે હવે એમાં પણ પરિવર્તન આવતું જાય છે. 
મુંબઈમાં તો ઇન્ફર્ટિલિટી સેન્ટર્સની કંઈ કમી નથી પણ ગુજરાતના આણંદે તો એમાં બાજી મારી લીધી હતી. વિદેશોમાં પણ સરોગસી સેન્ટર તરીકે આણંદનું નામ ભારે ગાજ્યું હતું. વિદેશમાં અને હવે મુંબઈમાં જે રીતે એકલા પુરુષોને પિતા બનવાના કોડ ઉપડ્યા છે એમ ગુજરાતમાં એકલવીર પિતા બનવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરે છે કે નહીં એ તો જાણવા મળ્યું નથી પણ પચરંગી મુંબઈમાં એકલવીર પિતાઓની સંખ્યા વધતી જાય છે. 
મુંબઈની પ્રખ્યાત હોસ્પિટલ સાથે સંકળાયેલા એકે નામી ડોક્ટરે જણાવ્યું હતું કે એક સમય હતો કે અમારી પાસે નિઃસંતાન દંપતીઓ અને એકલી સ્ત્રીઓ સરોગસી ટેક્નિક દ્વારા આવતી હતી. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આ ચિત્ર ધરમૂળથી બદલાઈ રહ્યું છે. હવે દર વર્ષે લગભગ દસેક પુરુષો તો પિતા બનવાના હેતુથી આવતા જ હોય છે. જેમાંથી મોટાભાગના પુરુષો નિઃસંતાન , ડિવોર્સી હોય છે.હવે એમાં પણ એક નવું  ઉમેરાયું છે અને તે છે કુંવારા પુરુષો. અપરિણીત , લગ્નના બંધનથી પર રહેવા ઇચ્છુક પુરુષો પણ પિતા બનવાની ઈચ્છા તો ધરાવતા જ હોય છે. મોટાભાગના પુરુષો ક્યાં ડિવોર્સી હોય છે કે પછી લગ્નના નામથી દાઝેલા , એ લોકો પોતાના માતાપિતા સાથે આ છે. એમને ડોક્ટરને ખાતરી આપવાની હોય છે કે બાળકના ઉછેરમાં તેમને માતાપિતા કે કુટુંબીઓનો સહયોગ મળશે. એમની ઉંમર 30થી 35 વર્ષની વચ્ચે હોય છે. એકવાર ડોકટર પાસે આવે એટલે જોબ વર્ક કરી આપવાને બદલે નામાંકિત ડોક્ટરો આ લોકોની પ્રોફાઈલ ચેક કરે છે. એમની માસિકઆવક થી લઈ ઘરનું વાતાવરણ અને બાળકની સિક્યોરિટી સુધ્ધાં , અલબત્ત તમામ ફર્ટિલિટી સેન્ટર્સ આટલા ઊંડાણમાં ઉતરીને તપાસ કરતા હોય એ વાત જરા વધુ પડતી છે પણ દાવો તો એવો જ થાય છે. 
આ તમામ બાબતોને એટલે ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે કારણ કે જો આ આખી વાત કાયદાકીય દાવપેચમાં ફસાય તો ડોકટરોનું તેમના સેન્ટર્સનું નામ ખરાબ થઈ જાય. એની પાછળનું મૂળ કારણ એ પણ ખરું કે ભારતમાં સરોગસી કે પછી આસિસ્ટેડ રીપ્રોડક્ટીવ ટેક્નોલોજી માટે કોઈ સખત કાયદા નિયમન અસ્તિત્વમાં નથી.  બાયોમેડિકલ રિસર્ચની સુપ્રીમ ગણાતી સંસ્થા ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ  રિસર્ચ (ICMR)ની માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે સરોગસીનો આશરો માત્ર ને માત્ર નપુસંક પુરુષ કે વંધ્યા જ લઈ શકે છે. આ જ નિયમને કારણે ઘણાં સ્ત્રી પુરુષો સરોગસીના નામ વિશે વિચારતા સુદ્ધાં નથી.
પ્રશ્ન તો એ થઈ શકે કે વેલ સેટલ્ડ , તંદુરસ્ત , સુશિક્ષિત પુરુષો લગ્ન વિના પિતા બનવા ઈચ્છે એ પાછળ લોજીક શું હોય શકે ? જ્યારે પણ આ વાત નીકળે ત્યારે તંદુરસ્ત પુરુષની શારીરિક માનસિક હાલત સામે પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ લાગી જાય છે. સરેરાશ ભારતીય માનસ બીમાર છે. કુંવારી કન્યા માટે હજી થોડીઘણી સહિષ્ણુતા ખરી પણ પુરુષ માટે હરગિજ નહીં  . મોટી ઉંમર સુધી અપરિણીત રહેનાર પુરુષ સાથે સમલિંગી કે પછી નપુંસક જેવા અપમાનિત શબ્દ જોડાય જાય છે. હકીકતે તો આજકાલ યુવાનો લગ્નના નામે આટલા ગભરાય છે કેમ એ કારણ શોધવું જોઈએ  . 
એ પાછળના લોજીક , કારણો , તારણો સમજવા હોય તો ફેમિલી કોર્ટના આંકડા તપાસવા પડે. 
સ્ત્રી સશક્તિકરણની વાત સારી લાગે છે અને એ બદલાવ બિલકુલ માન્ય રાખવો રહ્યો પણ એ સાથે આવતી આડઅસર પણ મને કે ન ગમે સ્વીકારવી રહી. મોટાભાગના મોટા શહેરોમાં અને મહાનગરોમાં પતિ પત્ની બંને કમાતાં હોય કે ન હોય સુશિક્ષિત સ્ત્રી હવે પોતાની જવાબદારી અને હક્ક સુપેરે સમજે તો છે પણ બજાવે છે માત્ર ને માત્ર હક્ક  . આ તમામ  ફેમિલી કોર્ટની ફાઈલમાં રહેલી દાસ્તાનો છે. 

પતિના ઘરે આવ્યા પછી પોતાની આવક પોતાની અને પતિની આવક સહિયારી એવું લોજીક ભણીને આવેલી છોકરીઓ માત્ર હક્ક જતાવી જાણે અને ફરજ નહીં ત્યારે એનું પરિણામ કલ્પી લેવાનું હોય. વાત અહીં અટકતી નથી. વોટબેન્ક અંકે કરવા રાજકીય પક્ષો વચ્ચે પણ હોડ લાગે છે. એક પક્ષે તો નારી સુરક્ષા માટે એવી મોટી વાતો કરી દીધી કે છૂટાછેડા થાય તો પરણેતર દસ વર્ષની હોય કે દસ દિવસની, પતિની મિલ્કતની ભાગીદાર બની શકે  . અને આ માત્ર હિન્દુ માટેની જોગવાઈ હતી. જોવાની ખૂબી તો એ છે કે આ સાંભળીને  દીકરીના માબાપ તો ગેલમાં આવી ગયા પણ એ ભૂલી ગયા કે દીકરી સાથે ભગવાને દીકરો પણ તો આપ્યો છે   … એ વાત જૂદી છે કે આ વાત હવા પકડે એ પહેલા જ એ સરકારે જવું પડ્યું પણ એનાથી એક ખોટો સંદેશ દેશના યુવાનોમાં જરૂર ગયો છે. 

રખે ને આવા કોઈ તઘલખી કાયદા આવે તો ? વિદેશમાં લગ્ન પહેલા પ્રિ ન્યુપ એટલે કે કરાર કરવાની જોગવાઈ છે જેમાં પતિ પત્નીના બંનેના હિતનું રક્ષણ થઈ શકે  . દુર્ભાગ્યવશ  ભારતની ન્યાયિક પ્રક્રિયા  લગ્ન પહેલા થતાં કરારનને માન્ય રાખતી નથી.આ હવાએ ઘણાં યુવાનોના મગજમાં ડર પેદા કરી દીધો છે. પરિણામ નજર સામે છે કે દિનબદિન લગ્ન વિષે અનિર્ણાયકતા વધતી રહી છે પણ પિતા બનવા ઇચ્છુકોની સંખ્યામાં વધારો થતો જાય છે. 

માણસ અને સમાજ એકમેક માટે છે. સમયની સાથે માણસ ને સમાજ બંને એક ઉત્ક્રાંતિવાદના પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ભાગીદાર બનતા જાય છે. 

લગ્ન વિના પિતૃત્વ  , લગ્ન વિના માતૃત્વ  નવા કઈ પ્રકારના સમાજનું સર્જન કરી રહ્યું છે એના ફળ અઢી દાયકા પછી ખબર પડશે ને !!

છેલ્લે છેલ્લે :



અકસે ખૂશ્બુ હું , બિખરને સે ન રોકે કોઈ 

ઔર બિખર જાઉં તો મુઝ કો ન સમેટે કોઈ  …

~ પરવીન શાકિર 

એકલવીર : અદના માણસનું ભગીરથ અભિયાન

image

ભાજપની વિજયપતાકા લહેરાઈ એટલે અચાનક લાઈમલાઈટમાં આવી ગયેલું આસામ એ સેવન સિસ્ટર્સ એટલે કે ભારતના સાત ઉત્તર પૂર્વીય રાજ્યો પૈકીનું એક રાજ્ય છે જેનું અસ્તિત્વ ભારતમાં હોવા છતાં નજરે ચડતું નથી , આ રાજ્યો પર કેન્દ્રમાં રહેલી સરકારનું તો ઠીક પણ  સરેરાશ ભારતીયની ન તો દ્રષ્ટિ જાય છે ન તો એમને કોઈ રસ છે. એવા આસામની આ વાત છે.

એક સામાન્ય માણસની અસામાન્ય વાત.

આમ તો મેઘરાજાની કૃપા આ તમામ રાજ્યો પર રહે છે પણ બદલાતાં જતાં પરિમાણો , પ્રદુષણની અસર પણ થાય સ્વાભાવિક છે. જંગલો તમિલનાડુ હોય કે આસામના , વન પર માનવીની લાલચનો પ્રભાવ પડ્યા વિના રહેતો જ નથી. એવું જ થયું આસામમાં  . વનનો સફાયો થાય એટલે એની અસર ઇકોલોજી પર પડે જ પડે. એક જંગલ કપાય એ સાથે પશુ , પક્ષી , કીટક , જંતુની કેટકેટલી જાતિઓનો સફાયો થઇ જાય છે એ કહેવાની વાત છે ?

આસામના ઉત્તર પૂર્વમાં આવેલા  જોરહટ જીલ્લાના નાનકડાં ગામના રહીશ એવા તરુણ  જાદવ પેયાન્ગને એક  વાતની નવાઈ એ લગતી હતી કે એ નાનો હતો ત્યારે જે સાપ , નાગ , કીટક , પંખીઓ જોતો હતો તે બધા ધીરે ધીરે ક્યાં અલોપ થઇ ગયા ?

એ વખતે પેયાંગની ઉંમર હતી સોળ વર્ષની. એનું હુલામણું નામ મુલોઈ. એને એટલું તો સમજાયું કે આ બધા પશુ પંખી જીવજંતુઓ  નષ્ટ થયા નદીમાં આવેલા પૂરને લીધે  . સખત ગરમી અને તેથી  બનેલા દબાણને કારણે મૂશળધાર વરસાદ અને પરિણામે નદીમાં પૂર. જેને કારણે આખી જમીન ધોવાઇ ગઈ, અને ત્યાં રહી ગયા હતા મરણ પામેલા સાપ , પશુ , પંખી  .

આસામમાં આવી તબાહી  દર થોડાં વર્ષે થાય છે પણ આ વાત ક્યારેય ભારતભરના લોકો સુધી નથી પહોંચતી.આ વર્ષે જુલાઈમાં પણ જે મૂશળધાર વર્ષા થઇ તેમાં કાઝીરંગા નેશનલ પાર્કમાં  સેંકડો હાથી અને રહાયનોની જળસમાધી થઇ  હતી. એ વાત પણ ક્યારેય પ્રકાશમાં ન આવી.

એવું મુલોઈએ પણ જોયું  . સોળ વર્ષના છોકરાથી આ તબાહી ન જોવાઈ  . પશુ પંખી કીટકની અસ્તિત્વ જ ન રહ્યું અને ક્યાંથી રહે ? આ સૃષ્ટિની પાલનહાર એવી વનરાજીનો જ ખાત્મો બોલી ગયો હતો.

એ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને રાજ્ય સરકારે જોરહટ  જિલ્લામાં   વૃક્ષ વાવવાની ઝુંબેશ શરુ કરી. સંદબાર નામની જગ્યાથી આ પ્રવૃત્તિના શ્રી ગણેશ થયા. એમાં ઘણાં કામદારોની જરૂર પડી એટલે સરકારે હંગામી ધોરણે જે લોકોની ભરતી કરી તેમાં જાદવ પાયેંગ પણ જોડાઈ ગયો  . એ સમયે એની ઉંમર હતી માત્ર 16 વર્ષ  , હુલામણું નામ હતું મુલોઈ  .

આ યોજના શરુ થઇ કોકિલામુખ નામના ગામ  પાસે ,  જેમાં વાંસના  વાવવાના હતા. વાંસનું વન ઉભું કરવાની અવધી હતી પાંચ વર્ષ  . 200 હેકટરમાં આ કામ કરવાનું હતું  . પાંચ વર્ષની અવધિ પૂરી થઇ એટલે પ્રોજેક્ટ ઉંચો મૂકવામાં આવ્યો પણ  મુલોઈને એથી સંતોષ ન થયો.એને ખબર હતી કે કાગળ પર ટાર્ગેટ પૂરું થયું પણ હકીકતે જે કામ થવું જોઈએ એવું તો નથી જ થયું  . પ્રોજેક્ટ પૂરો થયો એટલે સહુ કામદારોએ ચાલતી પકડી પણ મુલોઇએ નહીં  . એક વાર વૃક્ષ વાવી દીધા પછી એની સંભાળ અને જતન પણ એટલા જ મહત્વના હોય છે એની ખેવના માત્ર મલોઈને હતી.

એ દિવસ અને આજનો દિવસ  . મલોઈની વૃક્ષોની જતનયાત્રા પૂરી નથી થઇ.

આ મુલોઈ કોઈ શ્રીમંત શેઠીઓ નહોતો કે એને કોઈ શોખ ઉપડે અને એ મંડી પડે. એ તો હતો એકદમ ગરીબ  કુટુંબનો દીકરો  . ઘરમાં થોડાં દૂધાળું ગાય ભેંસ ને એમનું કામ દૂધ વેચવાનું  . છતાં એનું સ્વપ્ન કોઈ રાજામહારાજાથી નાનું નહોતું  .

1979માં એક વેરણ જમીનને હરિયાળીમાં ફેરવવાનું અદના આદમીનું સ્વપ્ન આજે  ફળ્યું છે અને જન્મ્યું છે એક વન સ્વરૂપે. જયારે મુલોઈ આ કામ કરી રહ્યો હતો ત્યારે એને સ્વપ્ને અંદાજ નહોતો હતો કે એક દિવસ દુનિયા એને ફોરેસ્ટમેન તરીકે ઓળખશે  . એને તો માત્ર ઘર આપવું હતું નાના નાના પશુ પંખી કીટક , જીવ જંતુઓને.

સરકારી પ્રોજેક્ટ તો પૂરો થઇ ગયો પણ મુલોઈની જિંદગી બદલાઈ ગઈ. એને મન આ વાત પ્રોજેક્ટ નહોતી  . વન એનું જીવનધ્યેય બની ગયું , વન અને તેની પર નિર્ભર તમામ જીવોને ઘર મળે એ જ એક માત્ર ઉદ્દેશ બની ગયો જિંદગીનો  .

આ મુલોઈની ઓળખ હવે ફોરેસ્ટમેન તરીકે થઇ છે ,એ મૂળ તો છે મીશિંગ જાતિનો.આસામના ઉત્તર પૂર્વીય ભાગમાં વસતી આ જાતિ આમ પણ જનજાતિ જેવી કુદરતના ખોળામાં ઉછરતી રહે છે. મુલોઇએ એ સરકારી પ્રોજેક્ટવાળો ભાગ તો પૂરો કર્યો પણ એ પછી રોજ વૃક્ષ વાવવા એને માટે ઝનૂન થઇ ગયું હતું  .

એ કરવામાં એને કોઈ મુશ્કેલી ન પડી હોય એવું માનવાનું કોઈ કારણ નથી. બલકે મુલોઈ એ તમામ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો જે કોઈ પણ ચળવળકારોએ કરવો પડે છે. સરકારી પ્રોજેક્ટ હતો 200 હેક્ટર માટે  . મલોઇએ છેલ્લાં છત્રીસ વર્ષમાં 550 હેક્ટર  એરિયાને વનમાં તબદીલ કરી દીધો છે. એવું વન જે સેંકડો હાથી,  હરણાં , રહાઈનો, વાઘ  અને અસંખ્ય પક્ષી , કીટક , જીવ જંતુનું ઘર છે. એકલે હાથે આવું   મહાભગીરથ કામ કરનાર  માલોઈની પ્રવૃત્તિ  નથી. એને  હવે  પહેલા વન પાસેના વિસ્તારને સુધારવાનો પ્રોજેક્ટ હાથે ધર્યો છે.

આજે એ વિસ્તાર મુલાઈ કોઠાની બારી એટલે કે મુલાઈનું વન નામે ઓળખાય છે.

જયારે મુલોઈએ આ અભિયાન હાથે ધર્યું ત્યારે લોકોએ સાથ તો ન આપ્યો પણ બને એટલી મદદ કરવા માટે યથાશક્તિ રોપાં જરૂર આપ્યા હતા. સહુ કોઈ વાંસના બે રોપાં આપી દઈ જવાબદારી પૂરી સમજી લેતા રહ્યા  . મુલોઈ જતનથી એ રોપા વાવતો , પાણી પાતો , દેખભાળ કરતો  . સમસ્યા એ ઉભી થઇ કે વાંસનું વિસ્તરણ જબરદસ્ત ગતિએ થાય છે. વાંસ વધતા રહ્યા , આપોઆપ વન આકાર લેતું રહ્યું  . ઇકોલોજી વિકસિત થઇ રહી હતી. પશુ પંખી , કીટક , જીવ જંતુનું ઘર બનતું ચાલ્યું  .

સમસ્યા હવે ઉભી થવાની હતી. જંગલમાં વાંસના ઝાડ જ વધુ હતી , બાજુના ગામમાં ખેતી , ફળની વાડી આ પ્રાણીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની રહેતા  . ઉપદ્રવની  શરુઆત થઇ.

ખેતરોમાં લહેરાતાં પાકથી આકર્ષાઈને હાથી અને હરણના ટોળાં ધસી આવતા થયા. કેળની વાડીમાં વાંદરાઓનો અડ્ડો જામી જતો.  હરણાંના શિકાર માટે વાઘની અવરજવર ખેતરો સુધી થઇ ગઈ. ગામલોકો ત્રાહિમામ પોકારી ગયા અને  મુલોઈ પર ગાજ પડી.

ગામલોકોની વાત પણ ખોટી નહોતી  . જાનમાલનો ખતરો તો ઉભો થયો જ હતો. મુલોઈ સામે આ વાત પડકાર હતી પણ હારી જાય એ મુલોઈ નહીં , એમાંથી રસ્તો કાઢવો જરૂરી હતો.

એ સમસ્યાનું નિરાકરણ પણ થઇ ગયું  . મુલોઇએ  વનમાં જ કેળ અને બંદરોને ભાવે એવા ફળફળાદીના ઝાડ રોપવા માંડ્યા  . નહીવત સમયમાં હરણ , બંદર , હાથી જંગલ બહાર આવતાં બંધ થઇ ગયા. એમને જંગલમાં જ  ખોરાક મળતો હોય તો બહાર શું કામ આવે? એટલે વાઘ પણ ફરકતાં બંધ થઇ ગયા.

એક સમસ્યાનું  સમાધાન થયું તો બીજી તો ઉભી જ હતી. આસામ , મેઘાલય જેવા રાજ્યોમાં મેઘરાજાની કૃપા ખરી પણ સીઝન દરમિયાન જ , બાકી ત્યાં પણ ઠંડી અને ગરમીમાં પાણીની સમસ્યા પજવે જ છે. આટલાં બધા વૃક્ષોને એકલો માણસ પાણી કેમ કરીને નાખે ? મુલોઇએ એને માટેનું સમાધાન ડ્રીપ ઈરીગેશનથી શોધ્યું  . અલબત્ત, હાઈફાઈ , આધુનિક પાઈપ કે ડ્રીપ લગાવીને નહીં , એને તો મોટા ,નાના માટલા એકઠા કર્યાં , અને નીચે એક છિદ્ર કર્યું  . દરેક ઝાડના મૂળ પાસે ગોઠવી દેવાયું,જેમાં ભરાયેલું પાણી દિવસો સુધી ઝાડને મળતું રહે.

ઇકોલોજીના નિયમો પ્રમાણે એક જીવનથી બીજું જીવન સિંચાતું રહે છે. જમીનમાં અળસિયા અને કીડી હળનું કામ કરે છે  .

મુલોઈનું સ્વપ્ન પૂરું થયું પણ  પગ વાળી બેસવું એના  સ્વભાવમાં નથી. એક પછી  બીજું બીજા પછી ત્રીજું , મુલોઈ માટે હવે વન સ્વપ્ન નહીં શ્વાસ બની ગયા છે.

આજે પણ મુલોઈ જીવનનિર્વાહ ચલાવવા દૂધ વેચવાનો વ્યવસાય કરે છે.  પરિવાર એને માટે સૌથી મોટો સહારો છે. મુલોઈને શિરે માત્ર એક જ જવાબદારી છે તે છે સવારે દૂધ વેચવાની અને બાકીના તમામ કામ કુટુંબ કરે છે. મુલોઈ એ પછીનો દિવસ પોતાના અભિયાન પાછળ વિતાવે છે.

ગ્લેમર અને છીછરી લોકપ્રિયતાની બોલબાલા હોય એવા સમયમાં જો કોઈએ મુલોઈની સરાહના કરી હોય તો એ હતા આપણાં રાષ્ટ્રપતિ અબ્દુલ કલામ  અને તે સમયે મુખ્યપ્રધાન હતા તે તરુણ ગોગોઈએ પણ તેમની પ્રવૃત્તિ  બિરદાવી હતી. આમ તો આવા ચિંથરે વીંટયા રત્નોની કદર ભાગ્યે જ થાય છે પણ 2015માં મુલોઈની આ સેવા બિરદાવીને પદ્મશ્રી એનાયત કરાયો ત્યારે લાગ્યું હતું કે પદ્મ પુરસ્કારો માટે હવે નાચગાનાવાળાઓની મેદનીને એક બાજુ હટાવી ને રાષ્ટ્રની મૂક સેવા કરનાર આવા હીરલાઓને શોધી શોધીને એમની કદર કરવાનો સમય પાકી ગયો છે. 

છેલ્લે છેલ્લે :

ઇસીલિયે તો યહાં અજનબી હું મૈં

તમામ લોગ ફરિશ્તે હૈ , આદમી હું મૈં

~બશીર બદ્ર

image

ઔરત ને જનમ દિયા મર્દો કો ,મર્દો ને ઉન્હેં બાઝાર દિયા

image

સાસ બહુની ઓવર મેલોડ્રામા સિરીયલો થાકી ગયેલા
ઇન્ડિયન ઓડિયન્સને આજકાલ સાફસુથરી , વિના કોઈ ઝાકઝમાળ ને નાટકીયતા વિનાની પાકિસ્તાની સિરીયલો ભાવી ગઈ છે. ખાસ કરીને મહિલાઓને , એનું કારણ એટલું જ છે કે આ પાકિસ્તાની ડ્રામા વાસ્તવિકતાની અત્યંત નજીક હોય છે અને બીજું કારણ એ કે બહુ સુક્ષ્મરીતે એ જનજાગૃતિનું કામ કરે છે.

આપણે ત્યાં જ ખાપ, બાલવિવાહ , કન્યા કેળવણી વિષે સળગતી સમસ્યાઓ છે એવું નથી.
પાકિસ્તાનમાં સામજિક પ્રશ્નો તો પાર નથી. પાકિસ્તાનમાં આ ઉપરાંત પણ ખૂબ મોટી સમસ્યાઓ છે ને તે પણ સામજિક , શારીરિક બંને સ્તરને અડીને  . જ્યાં સમસ્યા હોય ત્યાં સમાધાન શોધવાના પ્રયત્નો પણ થવાના જ. એવી જ કોઈક વાત સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યને લઈને છે. જે વાત પાકિસ્તાનમાં આજે પણ ભારે અજાયબ લેખાય છે.
આજકાલ પાકિસ્તાનમાં પણ મુક્તિની ચળવળ ચાલે છે. સરેરાશ ભારતીય સ્ત્રી તો વિચારી ન શકે કે દબદબાભર્યું સામાજિક સ્ટેટ્સ ધરાવતી એક પાકિસ્તાની સ્ત્રી કેટલી હદે અસુરક્ષિતતા અનુભવતી હોય છે. એના મૂળમાં છે એમના ધાર્મિક રીતિરીવાજો , ત્રણવાર તલાક બોલી નાખવાથી એક જ ક્ષણમાં સ્ત્રીના સર પર રહેલું છત્ર છીનવાઈ જાય છે. એવા સંજોગોમાં મુક્તિની ચળવળ ચાલે એ તો સામાન્ય લાગે.

મુક્તિ એને કહેવાય જ્યાં ખરેખરી સ્વતંત્રતા સંભવે . આજકાલ પાકિસ્તાની સ્ત્રીઓ કહેવાતી સ્વતંત્રતા માટે એવી રાહ પર ડગલું માંડી દે છે કે પાછું ફરવું મુશ્કેલ જ નહીં ,અશક્ય બની જાય.
એ ખતરનાક શોર્ટકટ છે.

આ સમસ્યાનો ખ્યાલ પાકિસ્તાનની સરકારને નથી એવું પણ નથી. આ એક વર્ષમાં લગભગ આઠ હજાર પાકિસ્તાની સ્ત્રીઓ પોતાના વર,ઘર, છોકરાંઓને ઊંઘતા મૂકીને ભાગી ચૂકી છે.
વાત અસાધારણ ગરીબી અને લાલચની પણ ખરી. પાકિસ્તાનમાં માત્ર બે વર્ગ છે એક અમીર , એક ગરીબ  … હવે નાનો સરખો મધ્યમવર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે પણ એ પણ લોઅર કહી શકાય એ કક્ષાનો . પરફ્યુમ , ચમકતાં ઘરેણા, મલમલના ડ્રેસીઝની લાલચ ઉપરાંત સૌથી મોટી લાલચ અપાય છે તે છે બાળકોનું સારું શિક્ષણ , એમની સ્કોલરશીપ  .

આખું ઓપરેશન એકદમ સફાઈથી પાર પડે છે. એની પાછળ છે ઇસ્લામિક સ્ટેટ જેની આણ આઈસીસ તરીકે પ્રવર્તે છે. પેરીસ અને બેલ્જીયમમાં જે બોમ્બ વિસ્ફોટ થયા એ પછી આ ત્રાસવાદીઓ હવે વધુ ને વધુ સ્યુસાઈડ બોમ્બર્સ અને જિહાદી મેમ્બર્સ માટે આ પ્રકારની ચળવળ ચલાવે છે. જેને માટે વિશ્વભરમાં એમના એજન્ટો કામ કરે છે.

image

આ ત્રાસવાદીઓ એક મહાઅભિયાન ચલાવી રહ્યા છે એવી એક છાપ ઉભી કરીને એમની ‘સેવા’ માટે મહિલાઓએ આગળ આવવું જોઈએ એવી દલીલ થાય છે. આ સેવાનો અર્થ કોઈ પણ સમજી શકે છે. ત્રાસવાદીઓની દૈહિક ભૂખ સંતોષવાની ‘સેવા’ આપનાર મહિલાઓને નામ અપાયું છે કમ્ફર્ટ વુમન  આ કમ્ફર્ટ વીમેન અત્યાર સુધી ફ્રાંસ , ઓસ્ટ્રેલિયા ને બ્રિટનથી આવતી હતી. જેમાં સમાવેશ થતો હતો યુવાન છોકરીઓનો. લંડનના એક અખબારના સ્પેશિયલ રીપોર્ટ પ્રમાણે માત્ર 13 ને 15 વર્ષની કુમળીવયની છોકરીઓ ઘરેથી ભાગીને આ ત્રાસવાદીઓની સેવામાં જોડાઈ હતી. ખોટા પ્રચારમાં બહેકી ગયેલી ગોરી છોકરીઓ સેવા માટે આવી તો પહોંચતી પણ સેવાના કુંડાળામાં પગ મૂકી દીધા પછી સમજાતું કે એ લોકો કયા નરકમાં આવી પડી છે. સમજાતું કે એમને વેશ્યા બનાવવામાં આવી  છે. અને પછી બહાર નીકળવાના તમામ માર્ગ બંધ થઇ ચૂક્યા છે..

આ માહિતીઓ ઉજાગર થતાં થોડો સમય જરૂર લાગ્યો પણ વત્તેઓછે અંશે  ગોરી છોકરીઓની અક્કલ ઠેકાણે આવી ગઈ અને  એમને આ સેવાભાવી પ્રવૃત્તિમાં ન પડવાનું નક્કી કર્યું એટલે ઇસ્લામિક સ્ટેટના એજન્ટોએ પોતાના સૈનિકોની ભ્હૂખ સંતોષવા ઓપરેશન હવે નાના ગરીબ દેશોમાં શરુ કરી દીધા છે  . અલબત્ત , લાલચ આપીને જાળ બિછાવીને  . સ્યુસાઈડ બોમ્બરોને લાલચ તો 72 કુંવારી હૂરની આપવામાં આવે પણ અહીં એમને માટે કોઈની પત્ની ,દીકરી , મા હાજર કરી દેવામાં આવે. એમાં એમને કોઈ અધર્મ લાગતો નથી.
એવી પ્રવૃત્તિ હેઠળ પાકિસ્તાનમાં આજકાલ સ્ત્રીઓને ભગાડી જવાના બનાવો વધતા રહ્યા છે. આ વાત આજે ત્યાં છે , કાલે આપણે ત્યાં આવી શકે છે.

પાકિસ્તાન , બાંગ્લાદેશમાં આ પ્રવૃત્તિ ધમધોકાર ચાલે છે. આ વિષે પાકિસ્તાનની સંસદમાં પણ ઘણો ગોકીરો થયો પણ પરિણામ કોઈ આવ્યું નથી.
એક વર્ષમાં આઠ હજારથી વધુ મહિલાઓ ગાયબ થઇ જાય એ કોઈ જેવીતેવી વાત છે ?
અને ઓપરેશન પણ કેવી સલુકાઈથી પાર પડે છે એ પણ હેરત પમાડે છે.

એક સવારે પતિ ઉઠે છે. પત્નીની પથારી ખાલી છે. પત્ની કિચનમાં કામે વળગી હશે એમ ધારી લે છે. દિવસ ચઢે છે ત્યાં સુધીમાં ભયાનકતાનો ખ્યાલ આવી ચૂક્યો છે. ઘરની શાન ઘરબાર છોડીને ભાગી ગઈ છે. પોલીસ ફરિયાદ ને શોધાશોધ પછી પગેરું મળે છે. હાંફળા ફાંફળા થઇ ગયેલા પતિને  પોલીસ  કહે છે કે સીરીયાથી આવેલા કોઈક શખ્શ સાથે જે છ સાત સ્ત્રીઓ ચાલી નીકળી છે તે પૈકીને એક તમારી પત્ની પણ છે.

દિગ્મૂઢ પતિ ને પરિવારજનોને તો એ પણ ખબર નથી પડતી કે હવે ફરિયાદ કરવી તો પણ કોને ? પત્નીને પછી લાવવી કઈ રીતે?
મધ્યમ કે ગરીબ વર્ગની આ સ્ત્રીઓને પોતાની જાળમાં ફાન્સ્વી કોઈ અઘરું કામ નથી. ઇસ્લામિક સ્ટેટના એજન્ટો શરૂઆતમાં તો આ સ્ત્રીઓને મધ ઝરતી વાતોમાં લોભાવે છે. ભેટ સોગાદો ઉપરાંત બાળકોને માટે સ્કોલરશીપ એ સૌથી મોટી લાલચ મનાય છે. પહેલા કોરાં ફોર્મ પર સહી લઇ લેવાય પછી હાથમાં રોકડ પણ આવતી થઇ જાય એટલે હમેશ ભીડમાં રહેલી સ્ત્રી સાતમાં આસમાનમાં વિહરવા લાગે  . પણ એને ખબર નથી હોતી કે આ બધું ક્ષણજીવી છે. જો કે ઘણી જમાનાની ખાધેલ સ્ત્રીઓ આ પામી જઈ ખસી જવા માંગે એવું પણ બને , ત્યારે એજન્ટો પોત પ્રકાશે  .

સૌથી ખતરનાક વાત તો એ છે કે સામાન્યરીતે પાકિસ્તાન જેવા રૂઢિચૂસ્ત દેશમાં સ્ત્રીઓને પરપુરુષ સાથે વાત કરવા પર ઘણાં નિયંત્રણો હોય છે. એટલે એજન્ટ નેટવર્કમાં મોટાભાગની સ્ત્રીઓ શામેલ હોય છે. પહેલી નજરે સાવ નિર્દોષ લગતી દોસ્તી ભેટ, સોગાદ સુધી  વિસ્તરે ને પછી એ ગીવ એન્ડ ટેકના સ્વરૂપમાં આવે. કોઈ મહિલા આ પછી જો જાળમાં ફસવા ન ચાહે અને માથું ઊંચકે તો
ત્યારે શરુ થાય ધાકધમકી અને અપહરણનો સિલસિલો  . ત્યારે આ સ્ત્રીઓને ખ્યાલ આવે કે અવનવા વસ્ત્રો , પરફ્યુમ્સ , દાગીના ,રોકડ રકમ એમ જ નહોતી મળતી  ..એ તો રમકડું બનવાની લાલચ હતી.

આ સ્ત્રીઓમાં માત્ર પરિણીતા જ નથી, કોલેજ ગર્લ પણ શામેલ છે. કુંવારી કન્યાઓ , ખાસ કરીને ધર્મભીરુ અને જેહાદ ને આ પાવર ગેમને ધર્મ માનતી મહિલાઓ આ જાળમાં સામેથી ફસાવવ આવે છે  .

ઘણી સ્ત્રીઓ પોતાના અપહરણ થશે એવી આશંકાથી પોલીસમાં ફરિયાદ કરવા જાય છે પણ ફરિયાદ તો થાય જો પોલીસ સાંભળે  !!  પોલીસો ફરિયાદો જ ન નોંધે ! એ પણ એક બીજી સાઠગાંઠ  . તેનું કારણ એ છે કે પોલીસ પણ આ તત્વો સાથે ધર્મના નામે ભળેલી હોય છે. એનું કારણ છે પાકિસ્તાનના ટોપ બ્રાસ કહી શકાય એવા આર્મી ઓફિસરો , ઇસ્લામિક સ્ટેટ પાકિસ્તાનમાં જે જાળ બિછાવી રહ્યું છે એને ટેકો આપનાર અન્ય કોઈ નહીં પણ મુશરફના સમયના ,હવે સેવાનિવૃત્ત થયેલા આર્મીના અધિકારીઓ છે.
દુનિયાના કોઈ પણ દેશ કરતા પાકિસ્તાનમાં અડ્ડો જમાવવાનું કામ ઇસ્લામિક સ્ટેટ માટે વધુ સહેલું છે  . અફગાની પ્રજા પોતાનો સબક બહુ ગંભીરતાથી લે છે. ત્રાસવાદને પ્રોત્સાહન આપવાની ભૂલ કરીને એ સદીઓ સુધી પાછળ ધકેલાઈ ગયા છે , પણ પાકિસ્તાને આ વાત હજી અનુભવવાની બાકી છે.દુનિયાભરમાં ચાલતા ત્રાસવાદી જૂથોને પાક આર્મી ઓફિસરો સાથે સીધા કે આડકતરા સંબંધો છે એવા સંજોગોમાં પોલીસ આમ આદમીની ફરિયાદ લઈ એની પર ચપ્પટ બેસી જવા ઉપરાંત નકરે તો  પણ શું કરે ?
ત્રાસવાદ કોઈનો સગો થતો નથી. પાકિસ્તાનને આ વાત સમજાય  તો રહી છે પણ ઘાટ સાપે છછુંદર ગળ્યાનો છે , એના પરિણામ તો ભોગવે જ છૂટકો ને !!

છેલ્લે છેલ્લે :
દુનિયા કી યે રીત હૈ  ય કોઈ સંજોગ
બૈઠે મેરી તાક મેં મેરે અપને લોગ !

એક ભૂલાયેલો ચહેરો

ગુરુ દત્તની પ્યાસા જેવી ફિલ્મ આજની નવી પેઢીના વ્યૂઅર્સ માટે અનડાયટેજસ્ટેબલ લેખાય છે. જે વાત માત્ર કાલ્પનિક કહાની તરીકે ચાલી શકે તેવી , વાસ્તવિકતાથી જોજનો દૂર લાગતી કહાણી . પરંતુ વાસ્તવિકતા એ જ છે કે આવી વાર્તાઓ આજે પણ જીંદગીમાં બને છે છતાં એ લોકો સુધી પહોંચતી નથી.
બાકી એવું શક્ય બને કે ભદ્ર , સુશિક્ષિત , બૌધિક સમાજમાં કોઈ મહાન કલાકાર , લેખક , સાહિત્યકાર કે વિજ્ઞાની ગરીબી , મજબૂરી , હતાશાના દોરમાં મરવાને વાંકે જીવતાં જ મરી જાય ?

ન માનવામાં આવે પણ એવી એક નહીં અનેક કહાની આજે પણ જીવતી હોય છે ને એ પણ કોઈ ધમધમતાં શહેરના એક ખૂણે .
 

ફેબ્રુઆરી મહિનાનું મહત્વ હવે વેલેન્ટાઈન ડે પૂરતું જ સીમિત થઇ ગયું છે. અન્યથા વિશ્વ વિજ્ઞાની દિન પણ આ જ મહિનામાં આવે છે જેની નોંધ સુધ્ધાં લેવાતી નથી .આ વર્ષે એમ જ થયું પણ એમાં એક વાત બની . વિદેશી મીડિયાએ એક એવા ભારતીય વિજ્ઞાનીની વાત ઉજાગર કરી કે જે વિષે સરેરાશ ભારતીય નાગરિક જાણતા જ નહોતા.

જ્યાં વિજ્ઞાન ને વિજ્ઞાનીઓની વાત આવે એટલે સહુથી પહેલો ચહેરો કે નામ સ્મરણ પર ઝબકે એ છે આલ્બર્ટ આઈનસ્ટાઈનનું . સાપેક્ષતાના સિધ્ધાંત ઉપરાંત
જેને કારણે ત્રીજું વિશ્વયુદ્ધ જો થયું તો પૃથ્વી રસાતાળ જશે એવી ભયાનકતાથી વિશ્વ આખું જેના ખોફથી કંપે છે , એ અણુશસ્ત્રની ફોર્મ્યુલાનું મૂળભૂત સમીકરણના પ્રણેતા હોવા માટે પણ આ વિજ્ઞાની આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઇન સહુ કોઈને યાદ છે પણ ભાગ્યે જ કોઈ જાણે છે એક અદના ભારતીય ગણિતશાસ્ત્રીને , જેને આઈનસ્ટાઇનની થિયરી સામે પડકાર ફેંક્યો હતો અને એ હતી સહુથી સંહારક એવી માસ એનર્જી ઇકવીલન્સ થિયરીનું સમીકરણ E= MC2ને , અને એ હદે કે આજે અમેરિકાની નામાંકિત યુનિવર્સિટી માં આ સિધ્ધાંત આજે પણ ભણાવાય છે.

ફેબ્રુઆરીમાં વિશ્વ વિજ્ઞાન દિન આવે છે ત્યારે અચાનક આ ભારતીય વિજ્ઞાનીની યાદ વિદેશી મીડિયાને આવી ગઈ. જોવાની ખૂબી તો એ છે કે આપણાં પ્રચાર માધ્યમોને તો આવી કોઈ ખબર પણ નહોતી , જયારે વિદેશી મીડીયાએ આ ગુમનામીની ગર્તામાં ગૂમાયેલા વિજ્ઞાનીને યાદ કર્યા એટલે આપણે સફાળા જાગ્યા, પણ એ જાગૃતિ માત્ર એક દિવસ માટે રહી. ન તો એમને કોઈ મદદ મળી ને ન કોઈ માનપાન .
કોણ છે આ ગુમનામ પ્રતિભા ? એવો પ્રશ્ન થાય તો આંખ સામે આવે એક સામાન્ય વિજ્ઞાની જેવો પરિવેશ ધરાવતી કોઈ વ્યક્તિ. વિચારવંત , બૌધિકો પહેરે એવા સાદગીભર્યા વસ્ત્રો અને પુસ્તકો વચ્ચે ઘેરાયેલાં ઘરમાં વસતાં કોઈ વ્યક્તિ આંખ સામે તાદશ થાય , પણ આ વિજ્ઞાનીનો દેખાવ તદ્દન જુદો, જાણે મંદિરની બહાર ઉભેલાં દરિદ્રનારાયણ પૈકી એક, લઘરવઘર , મેલાઘેલાં કપડાં . પહેલી નજરે લાગે કે કોઈ માનસિકરીતે અસ્વસ્થ એવા ભિક્ષુક જ હશે. એ ભિક્ષુક તો નથી પણ માનસિકરીતે સ્વસ્થ પણ નથી.

કોણ છે આ વ્યક્તિ એ જાણવાનું મન જરૂર થાય પણ એમના નામનો સંદર્ભ તો નેટ સર્ચ કરવાથી પણ નથી મળતો .
આ વિજ્ઞાની એટલે બિહારના ભોજપુરના નિવાસી ડોક્ટર વશિષ્ઠ નારાયણ સિંહ. જે છેલ્લાં ચાળીસ વર્ષથી સ્કીઝોફ્રેનિયા નામની ગંભીર બીમારી સાથે લડી રહ્યા છે.
આ બીમારીના લક્ષણથી કોઈ અજાણ્યું હોય ન શકે , એટલે એક સમયના આ હોનહાર વિજ્ઞાની આજે અર્ધપાગલ અવસ્થામાં જીવન વિતાવી રહ્યા છે. પરિવારમાં એક ભાઈ છે, તેની આર્થિક પરિસ્થિતિ એવી નથી કે યોગ્ય ઉપચાર કરાવી શકે. સ્કીઝોફ્રેનિયા લાંબી , ખર્ચાળ અને કાયમી સારવાર માંગે એવી માનસિક બીમારી છે.

સામાન્યરીતે એવું મનાય છે કે જેને સમાજ જિનીયસ તરીકે ઓળખે છે તે લોકો મોટેભાગે તરંગી , અતરંગી , મૂડી કે પછી પાગલ લેખી શકાય એ કક્ષાના પણ હોય છે . પણ , આપણા આ વિજ્ઞાની તો એકદમ સામાન્ય હતા. એમનો જન્મ એકદમ ગરીબ પછાત કહી શકાય એવા પરિવારમાં થયેલો પણ એકનિષ્ઠાથી ભણ્યાં , એટલું જ નહીં શિક્ષણના વર્ષોમાં હમેશ ટોપર રહ્યા હતા. જે એમને ઓળખે છે તે લોકોના કહેવા પ્રમાણે 1965માં પ્રોફેસર વશિષ્ઠ પટનાની સાયન્સ કોલેજમાં ભણાવતાં હતા તે સમયે કેલીફોર્નિયા યુનિવર્સીટીના જ્હોન કેલી નામના પ્રોફેસરની નજરમાં આવ્યા. કેલીને લાગ્યું કે આવા હોનહાર વ્યક્તિને અહીં જોઈએ તેવી તક નહીં મળે એટલે એમને પોતાની સાથે અમેરિકા લઇ ગયા. 1969માં પ્રો. વશિષ્ઠ કેલીફોર્નિયા યુનિવર્સિટીમાંથી સાઈકલ વેક્ટર સ્પેસ થીયરી સાથે પીએચડી કરી વોશિંગટન યુનીવર્સીટીમાં અસોસિએટ પ્રોફેસર બની ગયા . આ દરમિયાન એમને અમેરિકાની પ્રસિદ્ધ સંસ્થા નાસામાં કામ કરવાની તક મળી. એ વખતે અપોલો યાન ચંદ્ર પર જઈ રહ્યુ હતું . કમ્પ્યુટરયુગની શરૂઆત થઇ ચૂકી હતી પણ સુપર અને પરફેક્ટ કમ્પ્યુટર નહોતા બન્યા . એક સમય એવો આવ્યો કે નાસામાં રહેલા 30 કમ્પ્યુટર એક સાથે એરર બતાડવા લાગ્યા , તે વખતે ડોક્ટર વશિષ્ઠે હાથે ગણતરી કરી હતી ને તે જોઇને વિદેશી વિજ્ઞાનીઓ આભા રહી ગયા હતા.

એ હતા ગૌરવશાળી વર્ષો પણ એ લાંબા ટક્યા નહીં . થોડો સમય ત્યાં કામ કર્યું ન કર્યું ને ડોક્ટરને લાગ્યું કે એમને કોઈ અજબ બેચેની પરેશાન કરી રહી છે. એટલે મન બેચેન કે પછી હોમસિક ફિલ કરી રહ્યું હોવાથી સ્વદેશ પાછા ફર્યા . 1971માં ભારત આવ્યા પછી એમને આઇઆઇટી કાનપુર , આઈઆઈટી મુંબઈ , આઇઆઇટી કલકત્તામાં સેવા આપી , આ દરમિયાન લગ્ન કર્યા .
જ્યાં સુધી લગ્ન નહોતા કર્યા ત્યાં સુધી સહુ કોઈને ડોક્ટર વશિષ્ઠ નોર્મલ , ધૂની , અતરંગી , મસ્તમૌલા લગતા હતા. લગ્ન થયા ને પત્નીનું આગમન થયું તે પછી ખ્યાલ આવ્યો કે આ તો બીમારી હતી , હોમસીકનેસ નહોતી , ગંભીર માનસિક કહી શકાય એવી બિમારી , ડોક્ટરનું માનસિક આરોગ્ય નોર્મલ નહોતું.
નાની નાની વાત પર ગુસ્સે ભરાઈને રૂમમાં બંધ થઇ જવું, દિવસો સુધી ન ખાવું ન પીવું , રાતની રાત જાગવું … પુસ્તકો વાંચ્યા કરવા , લખ્યા કરવું આ બધા લક્ષણો હવે એકદમ સાફ અને વારંવાર નજરે ચઢી રહ્યા હતા જે માનસિક બીમારીના હતા . આ સંજોગોમાં અન્ય કોઈ વિકલ્પ જ નહોતો ,એક જ વર્ષમાં ડિવોર્સ થઇ ગયા.. અને એ સાથે રોગે ઉછાળો માર્યો . 1974થી પેનિક એટેક આવવા લાગ્યા . ઉપચાર ચાલતો હતો પણ આર્થિક સ્થિતિ પ્રમાણે એમાં હાલત વધુ ને વધુ બગડતી ગઈ. બાકી આ એ જ વિજ્ઞાની હતા જેમને એક સમયે નાસામાં કામ કરતા હતા ત્યારે અપોલો યાનનું લોન્ચિંગ હતું તે જ વખતે એકએક ત્રીસ કમ્પ્યુટર બગડી ગયા, ને સહુના જીવ તાળવે ચોંટી ગયા હતા ત્યારે એમણે કરેલી ગણતરી કમ્પ્યુટર જેટલી સચોટ હતી.

સરકારી હોસ્પિટલ કહો કે આર્થિક સ્થિતિ જે ગણો તે પણ એક હોનહાર વિજ્ઞાનીની અવદશા થઈને જ રહી. ઈલાજ થતો હોવા છતાં હાલત ખરાબ હતી ને હોસ્પીટલમાંથી કહેવાયું કે બધું બરાબર છે , ઈલાજની જરૂર નથી. ઈલાજ બંધ થયો અને એક દેહ ભલે જીવિત રહ્યો પણ એમાં રહેલો વિજ્ઞાની મરી ગયો.

એમનો ઈલાજ ચાલુ બંધ થતો હતો અને માનસિક અસ્થિરતા વધતી ગઈ, એવા સંજોગોમાં એકવાર ઈલાજ માટે ભાઈ સાથે રાંચી ગયેલા વશિષ્ઠ ટ્રેનથી પાછા ફરી રહ્યા હતા. અચાનક શું સ્ફૂર્યું તે રસ્તામાં ખંડવા સ્ટેશન પર ટ્રેન થોભી ત્યારે ઉતરી ગયા ને ભીડમાં ગુમાઈ ગયા. ભાઈએ , પરિવારજનોએ એમને શોધ્યા પણ મળ્યા નહીં … ઠેઠ પાંચ વર્ષે એમનો ભેટો થયો છપરા ગામમાં . એમને ફરી ઘરે લઇ આવીને પરિવારજનોએ ઈલાજ ચાલુ કર્યો .

તે વખતે શત્રુઘ્ન સિંહા હેલ્થ મિનિસ્ટર હતા એમને પણ આખી વાતમાં ઊંડો રસ લઈને ડોક્ટર વશિષ્ઠને યોગ્ય સારવાર મળે એ માટે તમામ પ્રયત્ન કાર્ય હતા પણ થોડા જ મહિનામાં બાબુગીરીએ મંત્રી મહોદયની વાત પણ ઉડાવી દીધી . કહેવાયું કે હવે વધુ સારવારની જરૂર નથી અને ડોક્ટર વશિષ્ઠને ઘરે મોકલી દેવામાં આવ્યા . આ વાત છે 2002ની , એ પછી તો બિહાર સરકારે પણ થોડો રસ લીધોને 2009માં ફરી સારવાર કરાવી પણ પરિણામ જે આવવું જોઈએ એવું આવ્યું નથી.

આજે એક વિચક્ષણ પ્રતિભા ધરાવનાર વિજ્ઞાની અર્ધપાગલ અવસ્થામાં જીવન ગુજરી રહ્યા છે. આ શરમજનક વાત કદાચ ભારત કે પછી ગરીબ ,અભણ આફ્રિકન,એશિઆઇ દેશોમાં જ સંભવી શકે.

આજે પણ એમનો ઈલાજ ચાલુ છે પણ કહેવા ખાતર , જે યોગ્યરીતે થવો જોઈએ એ રીતે નહીં , પરિણામે એક વિજ્ઞાની પાગલ અવસ્થામાં જિંદગીની સાંજ વિતાવી રહ્યો છે.
આજે પણ ડોક્ટર વશિષ્ઠ આખો દિવસ , રાત કૈંક ને કૈંક લખતા રહે છે , વાંચતા રહે છે. પરિવારજનોને કોઈ આમ તો પરેશાની નથી પણ નાના બાળકની જેમ એમને રોજ કાગળ પેન્સિલ આપવા પડે છે. દવાનો ખર્ચ ખૂબ મોટો છે , જે ગરીબ પરિવાર ઉઠાવી શકવા અસમર્થ છે.

આજકાલ તો બાયોપિક ફિલ્મોનો ટ્રેન્ડ ચાલે છે , બાજીરાવ મસ્તાની હોય કે નીરજા કે પછી અલીગઢ , એમનું નામ એક વિજ્ઞાની તરીકે જનમાનસમાં હમેશા રહે એ માટે એમના જીવન ચરિત્ર પર આધારિત ફિલ્મનિર્માણની યોજના છે.પહેલા કહેવાતું રહ્યું કે અનુરાગ બાસુ એમની પર બાયોપિક ફિલ્મ બનાવવા માંગે છે. પણ હવે આ વાત કયા સ્ટેજમાં વાત છે એ કહેવું નકામું છે.
એમની પર ફિલ્મ બને અને લોકોના હૃદયમાં એમનું માન જળવાય એ તો સમજાય એવી વાત છે પણ સૌથી મોટી આશા સરકાર પાસે જ રાખવી પડે.
શક્ય છે આગળની સરકારોની જેમ ફરી કોઈ વ્યવસ્થિત મદદ મળી જાય તો કોઈ વાત બને, અન્યથા ડોક્ટર વશિષ્ઠનું નામ આમ પણ ભુલાઈ તો ચુક્યું છે પણ આમને આમ તો એમનું નામ સદાકાળ માટે તવારીખમાંથી પણ વિસરાઈ જવાનું છે.

છેલ્લે છેલ્લે :
આરામ સે તન્હા કટ રહી થી તો અચ્છી થી
જિંદગી તુ કહાં દિલ કી બાતોં મેં આ ગઈ …

રીલ હોય કે રીયલ , હીરો એટલે હીરો

sunny methew453039-airlift-motion-poster

થોડાં સમય પહેલા જ યમન ક્રાઈસીસ દરમિયાન મોદી સરકારે એક બહેતરીન ઓપરેશન પાર પાડ્યું હતું સહીસલામત ઇન્ડિયનને ઘરે લાવવાનું જેને માટે સુષ્મા સ્વરાજ અને વી કે સિંહ પોતે ગયા હતા. મોદી સામે ઝુંબેશ ચલાવવામાં આ તમામ સિધ્ધિઓની નોંધ હાથે કરીને વિસરી જવામાં આવે છે. યમનમાં જે રીતે ઓપરેશન થયું એ એટલું સરળતાથી પાર પડ્યું કે જનતા જનાર્દનને એમાં કોઈ ડ્રામા ન દેખાયો , એટલે સ્વાભવિકરીતે એની મહત્તા પણ ન સમજાઈ.
અક્ષયકુમારના આ એરલીફ્ટને જોઇને કદાચ સમજી શકાય .
કમ્યુનિકેશન નામની ચીજ કેટલી મહત્વની હોય છે. ખાસ કરીને આળસુ બાબુગીરી અને મંત્રીઓની જડતા માટે ત્યારે ને અત્યારે એવી સરખામણી બિલકુલ થઇ શકે.
એરલીફ્ટના પ્રમોશન ચાલી રહ્યા હતા ત્યારે એવું લાગતું હતું કે આર્ગો કે શિન્ડલર્સ લિસ્ટનું કોકટેલ કરીને હિન્દી ભેલપૂરી હશે. પછી તો ફેસબુક ને ટ્વીટર પર શરુ થઇ એક પ્રોમોની સીરીઝ , એમાં સૌથી વધુ નામ ઉજાગર થયું રંજિત કટિયાલ . બીજી એક વાત ટેગ કરાતી રહી સત્ય હકીકત પર આધારિત ફિલ્મ ….
એક તો અક્ષયકુમાર , બીજું સત્યકહાની પર આધારિત થ્રીલર ને હા દેશભક્તિની ફ્લેવર સાથે. જોવી તો પડે જ …
(અહીં એક બિનજરૂરી સ્પષ્ટતા :આ ફિલ્મ રીવ્યુ નથી)
ફિલ્મની શરૂઆત પરથી જ એમાં તોળાઈ રહેલો ભાર છતો થતો જાય છે. ડાયરેક્ટર રાજા કૃષ્ણ મેનન , પહેલા જ થોડા દ્રશ્યોમાં પોતાની સિગ્નેચર કરી નાખે છે. એ સીન જયારે રંજિત કટીયાલનો ડ્રાઈવર ઈરાકીઓની બુલેટનો શિકાર બને છે , ને બોસ રંજિત પોતાના ડ્રાઈવર નાયરની વિધવાને આ ન્યુઝ આપવા જાતે એના ઘરે જાય છે . એક પણ શબ્દ ડાયલોગ તરીકે નથી. ને તે છતાં એકદમ બોલકો સીન , કદાચ એ સત્ય હકીકતનો એક ટુકડો છે.
એ સમયગાળો એટલે કે 1990થી શરુ થયેલું યુદ્ધ, જે ખાડીયુદ્ધ તરીકે લેખાતું રહ્યું હતું . ઈરાકે કુવૈત પર હુમલો કર્યો હતો , ને પછી જે થયું તે તો તવારીખ છે. પણ એ સમયે ત્યાં કામ કરતાં 1 લાખ 70 હજાર ભારતીયને સહીસલામત ઇન્ડિયા પાછા લવાયા. એર ઇન્ડીયાની 488 ફ્લાઈટથી આ બધાને સ્વદેશ લવાયા.
એમ મનાય છે કે જો આ દુનિયાના સૌથી મોટા ઓપરેશનમાં કેટલાય લોકોએ બહુ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. રંજિત કટીયાલનું કેરેક્ટર એ પૈકીના એકનું છે. જેને ફિલ્મના અંતે ક્રેડીટ આપવામાં આવી છે. નામ એનું સની મેથ્યુ , જેની ઓળખ સની ટોયેટો નામે હતી .
આ વાત સહુથી પહેલા ચર્ચાઈ સોશિયલ મીડિયાથી. ફેસબુક પર રિયા મેથ્યુ નામની યુવતીએ પોતાના દાદાના આ યોગદાન વિષે પોસ્ટ મૂકી હતી. અલબત્ત,એ સાથે અનેક વિવાદ પણ શરુ થઇ ગયા કે આ ઓપરેશનમાં સની મેથ્યુ કંઈ એકલા નહોતા અન્ય લોકોએ પણ આ માટે બહુ કામ કર્યું હતું . હકીકત એ છે કે બે મહિના ચાલેલા આ ઓપરેશનમાં સની મેથ્યુનો રોલ એટલે મહત્વનો હતો કારણકે એમને કુવૈતી શાસકો સાથે સારા વ્યવહાર હતા, જેનો ફાયદો તમામ ઇન્ડિયન્સને મળ્યો .
એ સની મેથ્યુના પુત્ર જ્યોર્જે એરલીફ્ટના પ્રીમિયરમાં ખાસ હાજરી આપી હતી.
એમને થોડા સંસ્મરણો શેર કર્યા એ પ્રમાણે તો તે વખતે સની મેથ્યુ અને એમના થોડાં મિત્રોએ કરેલી કામગીરી બિરદાવવાને બદલે બધી ક્રેડીટ સરકાર અને એર ઇન્ડિયાને મળી હતી. પણ સની મેથ્યુએ આ કામ કોઈ ક્રેડીટ મળે એવા ઉદ્દેશથી કર્યું નહોતું .
જોવાની ખૂબી તો એ છે કે આટલી ગંભીર પરિસ્થતિ પછી પણ ઘણાં ભારતીય કુટુંબ એવા હતા જે ત્યાંથી નીકળવા માંગતા નહોતા , કારણ હતું ત્યાં જમા કરેલી પૂંજી અને માલ મિલકત.
એક કુટુંબે તો બાલદીભરીને સોનું ભેગું કર્યું હતું , એ લઈને ઇન્ડિયા કેમ આવવું ? એ માટે જાન જાય ભલે જાય , તો પણ ડેરો જમાવી બેસી રહેવા તૈયાર હતા. સનીએ એ પરિવારનું સોનું પોતાની હસ્તક લઈને પોતાના ઘરમાં દાટી દીધું હતું ને કટોકટી ટળી ગયા પછી ફરી કુવૈત પાછા ફરેલા પરિવારને સોંપ્યું હતું .
એક ખાસ વાત તો એ છે જેનો ઉલ્લેખ ફિલ્મમાં નથી આવતો કે સની મેથ્યુએ એક સીલબંધ પરબીડિયું પત્નીને આપી રાખ્યું હતું કે અગર જો હું પાછો ન આવું તો આ ખોલી ને વાંચી લેજે .
ફિલ્મમાં એક રસપ્રદ કેરેક્ટર છે જ્યોર્જ નામની વ્યક્તિનું , જે ભાઈને દરેક વાતવાતમાં સામેનાને એમની ફરજનું ભાન કરાવવું ગમે છે. વાતેવાતે હક , ડખો , ચંચુપાત કરવો છે પણ જવાબદારી જેવી ચીજ સાથે લેવાદેવા નથી.
જેમને માત્ર ઉપદેશ આપતા આવડે છે. જેની પાસે સલાહનો ભંડાર છે. ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે જેના હોઠ સાજાં તેના હાથ ખોટાં , બોલવા મળે પછી કામ કોણ કરે ?
અફકોર્સ , આ બિલકુલ કાલ્પનિક પાત્ર હશે એવું માની લેવાય પણ વિચારો કે ખરેખર આ જ્યોર્જ કોણ હોય શકે ?

યેસ , વેરી રાઈટ. હકીકતે જુઓ તો આ જ્યોર્જ છે એક આમ ઇન્ડિયન …જેનું કામ માત્રને માત્ર ચૂક કાઢવાનું હોય છે.
એવરેજ ઇન્ડિયન એટલે ચલાવવાની હોય ટેક્સી કે હળ , પેન કે માત્ર જબાન …પણ સરકાર કઈ રીતે ચલાવવી એની બ્લુ પ્રિન્ટ એમની પાસે તૈયાર હોય.

ફિલ્મમાં ન હોય તેવા તો અનેક પ્રસંગો રીયલ સ્ટોરીમાં છે જેને કારણે ભલે આ સની મેથ્યુ અને એમના જોડીદાર વેદીના નામ જાણીતાં ન હોય પણ કેરળના મોટાભાગના લોકો એમને ભૂલ્યા નથી. ત્યારે કુવૈતમાં કામ કરનાર મોટાભાગના લોકો કેરળી હતા ને આજે પણ છે.

અમને થયો એવો જ પ્રશ્ન તમને પણ થાય તે સ્વાભાવિક છે કે આ રીયલ હીરો ક્યાં છે ક્યાં ?

સની મેથ્યુ આજે પણ કુવૈતમાં જ રહે છે પણ નાદુરસ્ત તબિયતને ખાસ બહાર નીકળવાનું ટાળે છે.
ત્યારે નહીં તો 25 વર્ષે પણ રંજિત કટીયાલ જેવા કાલ્પનિક પાત્રે સની મેથ્યુને આવું બહુમાન અપાવ્યું એ પણ કંઈ જેવી તેવી વાત છે ?

Devi : A dynamic force

Devi : A dynamic force
Kamakhya Temple, Assam is one among the 52 shakti peeths of India. Kamakhya Temple is situated at the top of Ninanchal Hill (800 feet above sea level) in the Western part of Guwahati city. There is no image of Shakti here. Witin a corner of the cave in the temple, there is sculptored image of the yoni of the goddess, which is the object of reverence. A natural spring keeps the stone moist. Other temples on the Ninanchal Hill include those of Tara, Bhairavi, Bhuvaneshwari and Ghantakarna.
Kamakhya Temple, Assam is one among the 52 shakti peeths of India. Kamakhya Temple is situated at the top of Ninanchal Hill (800 feet above sea level) in the Western part of Guwahati city. There is no image of Shakti here. Witin a corner of the cave in the temple, there is sculptored image of the yoni of the goddess, which is the object of reverence. A natural spring keeps the stone moist. Other temples on the Ninanchal Hill include those of Tara, Bhairavi, Bhuvaneshwari and Ghantakarna.

pd1

Kamakhya Temple is one of the 52 ‘Shakti Peethas’ making it the most acclaimed Shakti shrines . Perched on the Nilachal Hill and overlooking the West of the Guwahati city, it is one of the most ancient temples in Assam. It is dedicated to goddess Sati, an embodiment of goddess Durga and the consort of Lord Shiva.
The Kamakhya temple is dedicated to goddess Sati , but at the same time one can see temples of tantric goddesses here. Apart from the deity Kamakhya Devi, compound of the temple houses 10 other avatars of Kali namely Dhumavati, Matangi, Bagola( bagala , her sadhana is more famous as Baglamukhi ) , Tara, Kamala, Bhairavi, Chinnamasta, Bhuvaneshwari and Tripuara Sundari.
The temple of Kamakhya has a very interesting story of its origin. It is one of the 52 Shakti peeths and surprisingly there is no image of Shakti in the temple. However, in a corner of a cave inside the temple, there is a sculptured image of the yoni of the goddess, which is the object of reverence. A natural spring keeps the stone moist.The story of the Shakti peeths goes like this.
Once Sati fought with her husband Shiva to attend her father’s great yagna. At the grand yagna, Sati’s father Daksha insulted her husband. Sati was angered and in her shame, she jumped into the fire and killed herself. When Shiva came to know that his beloved wife had committed suicide, he went insane with rage. He placed Sati’s dead body on his shoulders and did the tandav or dance of destruction. To calm him down, Vishnu cut the dead body with his chakra. The 108 places where Sati’s body parts fell are called Shakti peeths. Kamakhya temple is special because Sati’s womb and vagina fell here. The Name ‘Kamakhya’: The God of love, Kamadeva had lost his virility due to a curse. He sought out the Shakti’s womb and genitals and was freed from the curse. This is where ‘love’ gained his potency and thus, the deity ‘Kamakhya’ Devi was installed and worshipped here.
According to the eminent Assamese scholar and books available here ,

the temple continues to follow ancient practises of pig sacrifices that were an important part of the 'Gora' tribes in the region. We have been told that 'offering' depends on the devotee's desires. Many rich people offers buffaloes , goats , chickens . Around the complex one can see so many animals, of course all not meant for 'Vedi'.
The temple continues to follow ancient practises of pig sacrifices that were an important part of the ‘Gora’ tribes in the region. We have been told that ‘offering’ depends on the devotee’s desires. Many rich people offers buffaloes , goats , chickens . Around the complex one can see so many animals, of course all not meant for ‘Vedi’.

Many devotees who don’t believe in such bloodshed they just offer flowers , Kumkum and coconuts. Even today, during the festive season, this shrine attracts hundreds of ‘Hindu-tantra’ devotees.

The goddess of Kamakhya is worshipped in two different ways. The Vamachara way which strictly follows the practises of the Vedas and the Dakshinachara way which do not follow the heterodox methods. Offerings such as flowers, fruits and animal scarifies are an important part of worship.

There are so many stories related to Goddess Kamakhyan and Mantra Tantra Sadhna, which promises desired results. Our friend From Guwahati says its nothing but gimmick. A big Business going on the name of such e0249e793669f6338b1dcb0fe2d60f89_1436264961‘mantar tantar’ . One may a find Panda who may promise victory in the court case with a small sachet of Kumkum or may be in love , marriage and what not. There are so many so called Tantrik gurus who teaches Tantra sadhna. no need to say most of the Foreigners come on curiosity.

The Kamakhya shrine has a unique structural style that is shaped in the form of a beehive surrounded by diffepd3rent sculptures of different gods. The edifices are said to be built in the medieval style. The temple consist of three shrines, one has the main deity while the other two have idols of the gods. The main chamber where the worship is carried out is said to be a rock in the shape of a ‘yoni’ with natural spring water passing through it.
During the Ambuvaci festival, the water is said to be red resembling the menstrual fluid of a woman. Kamakhya Devi is famous as the bleeding goddess in western world. The mythical womb and vagina of Shakti are supposedly installed in the ‘Garvagriha’ or sanctum of the temple. In the month of Ashaadh (June), the goddess bleeds or menstruates. At this time, the Brahmaputra river near Kamakhya turns red. The temple then remains closed for 3 days and holy water is distributed among the devotees of Kamakhya Devi.
Of course, There is no scientific proof that the blood actually turns the river red. Some people say that the priests pour bright red colour into the waters.
The best time to visit the temple is in the festive month of June to celebrate the fertility of the goddess. You can also visit the place between the months of September and October ( in 2015 its in Oct, first day of Navratra today )to take part in the five day celebrations of Durga Puja. Only with one condition that please be ready for all types of inconvenience.
We visited this temple in month of September. The queue was nearly a Km long , even though it was not a festive season or Navratra time.
How to Get There To visit the Kamakhya temple:
you have to reach the Guwahati city in the state of Assam. This can be done by various means of transport.

By Air: The Guwahati airport is well-connected to the various metros from Delhi, Mumbai ,Chennai . ( From Mumbai there is a direct flight of Indigo to Guwahati , 2 hrs 45 mins)

By Train: The Paltan Bazaar Railway Station in Guwahati is one of the major railway junctions in the region that has trains coming in from different part of India .