જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ

bhuj_aina_mahal_001
કચ્છની મુલાકાતે હો તો ભુજ તો યાદી પર હોવાનું જ .. ભુજમાં જોવાલાયક સ્થળમાં બહુ ગાજેલો વિજયવિલાસ પેલેસ તો ખરો જ . બહુ ગાજેલો એટલે કહ્યું કે આમિર ખાનની લગાન અને હમ દિલ દે ચુકે સનમના થોડા શોટ્સ અહીં ફિલ્માવાયા હતા. ખરેખર તો મહેલની જેવી જાળવણી થવી જોઈએ એવી તો હરગીઝ થઇ નથી. એમાં પણ 2001માં આવેલા કચ્છના ભૂકંપે તો હાલત વધુ ખરાબ કરી હશે એવું ધરી લેવું પડે. વિજય વિલાસ પેલેસમાં બીજો માળ રાજવી દ્વારા હજી વપરાશમાં લેવાતો હોવાથી મુલાકાતી માટે બંધ છે. પણ સૌથી વરવી હાલત તો સામે રહેલા પ્રાગ મહેલની છે. ભૂકંપે એની હાલત એટલી દયનીય કરી નાખી છે કે એ મુલાકાતી માટે બંધ કરી દેવાયો છે.
જોવા જેવી લિજ્જત તો વિજયવિલાસ પહેલાના આઈના મહેલની છે. એકવાર સમયનો અભાવ હોય તો પણ આઈના મહેલ ચૂકવા જેવો નથી. મોટાભાગના સહેલાણી એનું કદ અને બાહરી દેખાવ જોઈને અંદર જવાની તસ્દી લેતા નથી. એ લોકોને ખબર નથી કે એમને શું જોવાનું ગુમાવ્યું છે. 18મી સદીમાં બનેલો મહેલ ખરેખર તો ઈન્ડો વેસ્ટર્ન શૈલીનો ફ્યુઝન છે. પરંતુ ડોક્યુમેન્ટેશન પ્રમાણે 1761માં નિર્માણ થયેલો આ મહેલ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટે નથી બાંધ્યો બલ્કે ત્યારના રાજવી રાવ લખપતજીએ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટને રોકીને નહીં બલ્કે સ્થાનિક મિસ્ત્રી કહેવાય તેવા રામસિંહ માલમને જવાબદારી સોંપી હતી.01_1443940886
280 વર્ષ જૂનો મહેલ ખરેખર ભવ્ય છે. સાચૂકલો આઈના મહેલ , જ્યું જુઓ ત્યાં સોને રસાયેલાં આઈનાથી લઇ કારીગીરીનો સ્પર્શ છે. મહારાજાનો શયનખંડ સહેલાણી માટે ખુલ્લો છે. લો લેવલ પલંગના નક્કર સોનાના પાયા સૌથી મોટું જોણું સમજાય છે, પણ ખરેખર તો જોવા જેવી વાત કલારસિકતાના પૂરાવાઓની છે.
રાજવી ખરેખરા અર્થમાં કલારસિક હશે એનો પુરાવો આપવા છે નિર્માણ થયેલો એક ખાસ સંગીત વિભાગ . વચ્ચે રાજા અને વાદ્યકારો, નર્તકી માટેની જગ્યા અને એની ચારે તરફ ફુવારા જે અમને મળેલી માહિતી પ્રમાણે આજે પણ વર્કિંગ કન્ડિશનમાં છે.

દિવાલો આઈનામઢી હોય એટલી ઓળખ પૂરતી નથી , જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓરિજિનલ સ્ટેઇન્ડ ગ્લાસ , રંગીન કાચનો ઉપયોગ થયો છે. આરસપહાણની કાલા કારીગીરી પર મોટાભાગના આઈના ગોલ્ડપ્લેટેડને હવે સમયના ઘસરકા લાગ્યા જરૂર છે પણ પ્લેટિંગ સોનાનું હોવાથી એમની ખૂબસૂરતી થોડી ઝાંખી પડી છે જરૂર છે પણ ગરિમાપૂર્ણ રહી છે. આયનામહલના થીમ પ્રમાણે આખા વાતાવરણને ઉજાસથી ભરી દેવા માટે માત્રને માત્ર એક દીપક કે મીણબત્તી જરૂરી બનતી . એક દીવાના પ્રકાશથી આખો મહેલ ઉજાસથી ભરાઈ જાય તે એંગલમાં અરીસા ગોઠવાયા છે. રાજાની સવારી નીકળતી હશે તે સોનાની હાથાવાળી બગી અને આ ઉપરાંત નીચે તે જમાનાની રાજવી વૈભવનું પ્રતીક લેખાતી તે પિરોજી અને ગળી જેવા નીલા રંગની ડિઝાઈનવાળી હેન્ડમેઈડ મોઝેક ટાઇલ્સ, અહીં એક આડવાત આ બંને રાજવી રંગ રહ્યા છે , ખાસ કરીને પશ્ચિમ વિશ્વમાં , એમની બનાવવાની કિંમત અતિશય ઊંચી હોવાથી શબ્દ આવ્યો રોયલ ફેમિલી માટે શબ્દ વપરાતો બ્લુ બ્લડ .
કલાપ્રેમી વાતાવરણમાં રંગીની ભરવા બેહદ સુંદર પેઈન્ટિંગ્સ અને ફોટોગ્રાફ્સ છે દેશી વિદેશી રમણીઓના . અમારું ધ્યાન ખેંચાયું બાજીરાવની મસ્તાનીના ચિત્રથી . એટલે મસ્તાની રાજવીની મહેમાન હશે કે ત્યાં પરફોર્મ કરવા આવી હશે તેવી સ્પષ્ટતા નીચે લખાયેલી માહિતીએ કરવાને બદલે અમને વધુ ગૂંચવી દીધા . કોઈક રમણીઓના નામ સાથે nymph શબ્દ ઉલ્લેખાયો છે. આ તો થયું એક માત્ર નિરીક્ષણ , તારતમ્ય દરેકનું અલગ હોય શકે.
જૂના વાદ્ય અને નાની નાની વિગતો પણ રસ ધરાવનાર માટે ખરેખર જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ .

આંખે  ઊતરી દિલમાં વસી જાય એવી અગાશી 

દુનિયાભરમાં ફરનારા પ્રવાસીઓ માત્ર સ્થળ, સંસ્કૃતિ કે ખાણીપીણીના પ્રેમમાં પડી  જાય એ  સ્વાભાવિક વાત લાગે. પણ આજના સમયમાં હોસ્પિટાલિટી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં થીમનો વારો આવ્યો છે. 

ફાઇવસ્ટાર હોટેલથી હટકે એવી હોટલ એટલે ‘અગાશીએ’. 

કોઈ અમદાવાદી કે સરેરાશ  ગુજરાતમાં એ વિશે ન જાણતા ન હોય તેવી શક્યતા નથી. કારણ છે ત્યાં મળતી ગુજરાતી વાનગીઓ. એક  સમયે  માત્ર રેસ્ટોરન્ટ હતી  હવે 38 રુમ ધરાવતી  બુટીક હોટલ છે. 

અમદાવાદના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે ડંકા પાડનાર મંગળદાસ ગિરધરદાસે ઈ. સ 1924માં હવેલી નિર્માણ કરાવી હતી એ હેરિટેજ હોટલમાં પરિવર્તિત કરી છે. 

મોઝેક ટાઇટલ્સ થઈ લઈ ફ્રેસ્કો, એન્ટીક આટૅ ઈફેક્ટસ  અને કંઇ કેટલું. 

જ્યાં શબ્દો ન્યાય ન કરી શકે ત્યાં વહારે આવે કેમેરા. 

ફોટો ગેલેરી જૈ એ સમયમાં ન લઈ  જાય તો જરા નવાઈ…. 

શિયાળો હાથતાળી આપી જાય એ પહેલાં …..

undiya party
આમ તો શિયાળો હાથતાળી આપીને ખસકી જવાના મૂડમાં હતો ત્યારે અમે નક્કી કર્યું કે અભી નહીં તો કભી નહીં , એટલે સવારી ઉપડી નારગોલ સંજાણ. મૂળ હેતુ હતો ઉંબાડિયું કરવાનો એટલે કે એને ન્યાય આપવાનો. વાપી વટાવ્યું ને શરુઆત થઇ ગઈ, દર થોડે અંતરે ઉંબાડિયું સ્ટોલ. જાણીતાં જોગીઓએ ટીપ આપેલી કે વલસાડ પાસે જજો , ન આગળ ન પાછળ , ત્રિકોણ બાગ ને હાઈવેને આ પાર પેલે પાર …
કેટલી ચોક્કસ માહિતી હતી પણ બપોર ચઢવાની શરૂઆત થઇ ગઈ હતી એટલે થયું કે જો હવે વધુ ચીકાશ કરવા બેસીશું તો ક્યાંક એવું ન થાય કે પહોંચીએ ત્યારે હાલ્લાં ધોવાતાં હોય. એટલે જ્યાં બે પાંચ કાર પાર્ક થયેલી જોઈ ત્યાં અમે પણ પાર્ક થઇ ગયા.
ગુજરાતીઓને કહેવાની જરૂર ખરી કે ઉંબાડિયું એટલે શું ?
અમે ગયા ત્યારે ગરમી થઇ ગયેલી એટલે ને બાકી હોય તેમ તીખુંતમતું ઉંબાડિયું ને મોળી છાશ. જલસો પડી ગયો એમ કહીએ તો ચાલે. પણ એ જલસાની લિજ્જત થોડી મીનીટોમાં મોળી પડી ગઈ. બેઠા પછી થોડી જ વારમાં માટલું ખોલીને પીરસાયેલું ગરમ ગરમ ઉંબાડિયું તીખું જ એટલું હતું કે નાક કાન મોઢામાંથી ધૂમાડા શરુ થઇ ગયા હતા.
પણ , જલસો એટલે જલસો .
ઉંબાડિયું ને ઊંધિયું બંને ચીજ સાવ અલગ છે એ તો ખાવાથી જ ખબર પડે. હા, એ વાત સાચી કે બંને કઝીન્સ કહી શકાય પણ સરખામણી કરવી હોય તો એક દેશમાં રહેતી ને બીજી શહેરી , ઉંબાડિયું એટલે તદ્દન દેશી અને ઊંધિયું એટલે પરંપરાગત ખરું પણ શહેરી ટચ ધરાવતી વાનગી.
સુરતી હોવાને નાતે સીઝન હોત ને દસ પંદર વાર ઊંધિયું ન ખાવા મળે તો જીવ ચચરી જાય કે શિયાળો તો સાવ એળે ગયો.
હવે તો મુંબઈમાં કતારગામની પાપડી માટે ક્યાંય લાંબે જવાની જરૂર પડતી નથી. ગ્રાન્ટ રોડ માર્કેટમાં એક સ્ટોલ માત્ર ને માત્ર આ દેશી શાકભાજી વેચે છે એમાં પણ ઊંધિયાની સિઝનમાં ઊંધિયાનો તમામ સામાન મળી જાય. પણ , તો ય સુરતનું ઊંધિયું એટલે સુરતનું … મુંબઈનું ઊંધિયું એની સામે ઉલ્હાસનગરમાં બનેલા માલ જેવું લાગે. એ પ્રભાવ કદાચ પાણીનો હોય શકે (no jokes) ! એટલે સુરતની ખેપ તો કરવી જ પડે.
વિચાર તો થઇ આવ્યો કે અહીં ઊંધિયાની રેસીપી શેર કરવી. નવી નવી કોઈ ચીજ શીખી હોય તો એને શેર કરવાનો હરખ તો થાય ને પણ એ દબાવી રાખ્યો. ગુજરાતી મિત્રો સાથે કંઈ ઊંધિયાની રીત શેર કરાય ?
હા, પોતાની રેસિપી ન થાય પણ એક્સપર્ટની તો થાય ને ?
તો થઇ જાય ઊંધિયા પાર્ટી ફરી એકવાર.
વળી પાછો ઠંડીનો ચમકારો કદાચ એટલે જ વધ્યો છે. રહી ગયા હો તો આ વિકએન્ડ રેકી કરી નાખજો ….ઓલ ધ બેસ્ટ ….:)

u4

Winter Fiesta

undiya party.jpg

Winter means time for Undhiya , Umbadiya and green vegetables specialities , Specially for Surtis like me. In western Gujarat , the dish that warms cold bodies is undhiyu. And Surat, which has a place in the shastras for Tapi nu jaman (food from near the river Tapi), is famous for its version of the dish.

In Surat, undhiyu is a semi-dry stew whose main ingredient is a green pulse pod called papdi – a vegetable that grows on creepers in Katargam ,the suburbs of Surat. Important to mention here that Katargam is no more as it was years ago. A sleepy deserted suburb’s wadis are gone and new shabby , C grade constructions haas taken place there but still the papdi is tagged with Katargam .
“The quality of the papdi is most important aspect of this preparation, ” points out Sonali Saraiya , a homemaker “The papdi from Katargaam is the most tender and naturally sweet. It has three beans in a pod and can be stripped of its strings in one go, unlike the papdi grown in Bharuch and other areas (where pods are thicker and have four to five beans). ” Many homemakers cook undhiyu in the pressure cooker to save time. But traditionally, undhiyu is best prepared in a thick bottomed pittal (brass) vessel covered that’s covered with an aluminium lid. The domestic version is spicier and less oily thats the best thing about homemade Undhiya.

The papdi is peeled and its strings are removed. Both the beans and the pods are tossed along with pieces of purple and yellow yam (Ratalu), stuffed brinjals, skinned potatoes and sweet potatoes (sakkaria) in their jackets into sesame oil in which asafoetida and ajwain have been cooking. Spiced with chilli and ginger paste along with a heaped dose of roasted and powdered dry coriander, the dish is topped with methi muthiyas – steamed fenugreek dumplings – and a generous sprinkle of finely chopped lilu lasan or green garlic pods and freshly grated coconut.

A meal of undhiyu and puri along with Matho (fresh hunged cream with sugar and flavour , is considered as the ultimate meal of Surti cuisine.

The farm labourers from the Vapi to Tapi river belt prepare a version called umbadiyu. The umbadiyu is a darker, smoky cousin of undhiyu. It’s made with wild black papdi (kadva vaalni paapdi) that’s only available in Bhata village along with yam, sweet potato and brinjal, and the vegetables are marinated in a basic ginger and chilli paste and then baked in a clay pot, which is sealed with aromatic leaves of kaler and camboi.

This pot is buried in a hole in the ground and covered with hay and cow dung cakes that are burnt for about 40 to 45 minutes. A small portion of this delicacy is put in an earthen kullad at the mouth of the matka to check when it’s done. This sampler is fondly called a daakan, which means witch. Umbadiyu is served with coriander chutney and buttermilk.

Surprisingly, undhiyu also has a couple of nonvegetarian avatars prepared by different communities in Gujarat. Parsis from Udvada toss boiled eggs with their shells on and pieces of chicken into a similar mix of vegetables and call it aradhiyu Prepared by farmhands in an earthen pot without any oil, the aradhiyu, like umbadiyu, is smoked and made on special occasions.

The Khatris of Surat make khadiya-mundi mutton. Their version of undhiyu is a simple papdi ma ghos or papdi cooked with mutton. The dish is accompanied by lasan nu kachu, sprigs of fresh garlic greens.
please note that Undhiyu and Ubadiyu seems quite similar but completely different way for preparation.

u4
Recipe for Umabdiyu :

Potatoes 4-5 big

Small eggplant 4 pieces

Purple Yam (ratalu) 1/2 lb

Sweet potatoes 2 pieces

Surati papdi 1 bowl

Tuvar lilva 1 bowl or fresh Vatana (green peas) 1 bowl

Green chili 7-8 pieces

Ginger 2 inch piece

Ajwain 1 tb spoon

Salt 2 tb spoon

earthen pot

Few cabbage / lettuce leaves, generally bhaji of Kaler or Camboi is used but cant find it easily .

1. wash and peel the sides of surti papdi. Leave it whole , don’t cut it.

2. chop Vatana (green peas) or Tuvar lilva (pigeon peas), green chilli and ginger in chopper, Make sure you don’t make paste and mix it with surati padi.

3. Now cut potatoes in four pieces, make two cross slit on the eggplant ( ravaiya) and cut Ratalu ( purple Yam) in big pieces.

4. Add salt, ajwain and one tea spoon oil and mix together very well.

5. Now arrange some cabbage leaves on the bottom and sides of earthen pot.

6. Add surati papdi mixture as first layer.

7. Now add potato, eggplant and purple yam mixture for the second layer.

8. Add surti papdi mixture final layer.

9. Now cover all the mixture with cabbage leaves/ lettuce leaves.

10. Now put the clay lid on the pot.

11. Seal the lid and pot with flour paste. So the moisture with stay in.

12. Now prepare for fire.if you don’t have that option then you can put two bricks side by side and put wood block in the middle and make fire.

13. Let it cook for 45-50 minutes. Don’t worry about burning. Little bit burning will give you that authentic smokey taste.

14. Remove the seal with knife and open the lid. Ubadiyu is cooked now. You can keep the whole pieces but traditional mesh everything, dont remove the skin.

15. Now add sessame oil, green chuteny, garlic chuteny and kotha chuteny ( if you don’t have kotha chuteny then you can use tamerind chuteny) in it.

16. Serve it with Chhash (Buttermilk ).

કહીં દૂર ગગન કી છાંવ મેં

કહીં દૂર ગગન કી છાંવ મેં

ganga_aarti
રિષિકેશ , રોકાણ તો દિવસોનું હતું પણ પહેલે દિવસે ગંગાતટ પર થઇ રહેલી આરતીએ કોઈ એવી અનુભૂતિ કરાવી કે મન ખેચાણ અનુભવતું રહ્યું હરિદ્વારનું .
હરિદ્વાર, એમ કહેવાય છે કે વારાણસી પછી જો કોઈ ભવ્ય આરતી થતી હોય તો એ હર કી પૌડીની હોય છે. છતાં વારાણસી કરતાં એ અનન્ય એટલે છે કે આ આરતી છે જેના પરથી ભારતભરના હિંદુ મંદિરોની સાંધ્યઆરતીનો સમય નક્કી થાય છે.
માત્ર આરતી જ નહીં એ પૂર્વે થતી વિધિ વિધાન પણ બહુ રસમય લાગ્યા અમને.
સામાન્યરીતે હવે તો એક ક્લિકના માધ્યમથી આખી દુનિયાની માહિતીનો ખડકલો થઇ જતો હોય છે પણ હર કી પૌડીના ગંગાજી મંદિર અને સદીઓ પૂરાણી મા ગંગાની મૂર્તિની તસ્વીર નેટ પર નથી. જેને પાલખીમાં બિરાજમાન કરાવીને રોજ સાંજે આરતી માટે બહાર કાઢી ગંગાના કિનારે લાવીને પૂજાય છે. પછી ફરી એ મૂર્તિ મંદિરમાં જાય છે. એ તમામ વિધિ વિધાનના સાક્ષી બન્યા પછી એ વિષે વધુ જાણવાની તાલાવેલી થાય સ્વાભાવિક છે,માહિતી નેટ પર તો ન મળી પણ પૂજા કરાવનાર પંડિતજી જેવા મહંતજીએ માહિતી આપી તે તો જાણીને વિમાસણ થઇ ગઈ. એ માહિતી પ્રમાણે તો ગંગાજીના ટેમ્પલમાંથી દરરોજ લાવતી સદીઓ પૂરાણી મૂર્તિ સ્વયં દર્શનીય છે. મોટાભાગના યાત્રાળુ ભીડને કારણે (આરતી સમયે પહોંચ્યા હોય તો ) રાજા ભરથરીના મંદિર સુધી પહોંચવામાં અસફળ રહે છે. એ જોવું હોય તો ભીડ ન હોય તેવા સમયે જવું જોઈએ .

હરિદ્વારનું મહત્વ એના નામ જેવું છે અને હર કી પૌડીનો અર્થ થાય છે હર એટલે કે શિવના પગથિયાં (સ્ટેપ્સ). એમ મનાય છે કે અમૃતકુમ્ભમાંથી થોડા ટીપાં પડ્યા તે આ જગ્યા અને લોકવાયકા પ્રમાણે એવું મનાય છે કે સવારે અને સાંજે જયારે આરતી થાય ત્યારે ગંગાપુત્ર ભીષ્મની હાજરી હોય છે. જો કે આ બધી લોકવાયકાઓ છે.
આ તો થઇ હરિદ્વારની વાત. મોટાભાગના લોકો એથી પરિચિત જ હશે , કદાચ બે પાંચ અમારા જેવા અજાણ હોય ,એ પણ ઘણું જાણતા હશે પણ મૂળ વાત તો કરવી હતી હરિદ્વાર સુધી પહોંચતાં એક અદભૂત રસ્તાની .
અદભૂત એટલે કારણકે અમે એ રસ્તો નહોતો જાણ્યો કે જોયો પણ અમારી સાથે રહેલાં મિત્રો જેમની વર્ષમાં બેથી ત્રણ રિશીકેશની ટ્રીપ પાક્કી હોય તેમને પણ આ રસ્તા વિષે જાણ નહોતી . આ રસ્તો મોટાભાગના યાત્રીઓ નથી લેતા, કારણ કે ત્યાં ટોલ ભરવો પડે છે, એવું ડ્રાઈવરે અમને કહ્યું.

હર કી પૌડી સાંજના સાડા પાંચ સુધીમાં પહોંચવું હતું . આરતીનો સમય તો સાત વાગીને સોળ મિનીટનો હતો પણ હરકી પૌડી પહોંચવું એ જ કામ જટિલ , એટલે વિચાર્યું કે અમારી રિષિકેશની હોટેલ જે હરિદ્વાર જતાં રસ્તાથી ઘણી નજીક હતી તો પણ સાડા ચાર કે પછી પાંચ વાગે તો મોડામાં મોડું સ્ટાર્ટ થઇ જવું , સહુએ કહેલું કે રીશીકેશથી હરિદ્વાર જતા નહીં નહીં ને કલાક દોઢ થી બે થઇ જશે. અંતર માત્ર 30 કિલોમીટર પણ ટ્રાફિક તો તોબા પોકરાવી દે તેવો .
હોટેલની ટેક્સી તો  વાટ જોતી હતી. ડ્રાઈવર હસમુખો યુવાન હતો , કહે આટલું જલ્દી ? હજી તો સાડા ચાર થયા છે , પાંચ વાગે પહોંચી જશો પછી છે કોઈ પ્લાન ?
અમે થોડી હેરતમાં પડ્યા ; આ પહેલો નંગ મળ્યો કે જે કહે છે આરામ સે ચલો.
અરે ભાઈ , આરતી તો મેઈન જોવી છે તું તારે ચલ, ટ્રાફિક કેટલો હશે !!
અને અમારી સફર સ્ટાર્ટ થઇ. પાંચ મિનિટમાં જ ઘનઘોર વનરાજી શરુ થઇ. અમે તો મૂંઝાયા : આ ક્યાં લઇ ચાલ્યો . અમારે તો હરિદ્વાર જવું હતું , હાઈવેની બદલે આ તો જંગલમાંથી રસ્તો જઈ રહ્યો હતો. અમારી સાથે ગંગા ચાલે , કેનાલ રૂપે , એક તરફ ગંગા બીજી તરફ ચિક્કાર વનરાજી . પછી ગંગા ક્યાં અદ્રશ્ય થઇ ગઈ અને ચિલ્લા નદી તેને સ્થાને ગોઠવાઈ ગઈ. સામનો વાનરો સાથે થયો પછી હરણ ક્યાંકથી દોડીને સામેની ઝાડીમાં લપાઈ ગયું . સાચું પૂછો તો અમે અવાક રહી ગયા હતા. આ રસ્તો કયો હતો ?
એટલે ડ્રાઈવર જેનું નામ રાજેશ હતું તેને ફોડ પાડ્યો : મેડમ , ટ્રાફિકવાળા રસ્તાની બદલે જંગલ રસ્તેથી કાર લીધી વાંધો નથીને ??

2015-29-6--23-20-09

અમે તો કુદરતી વાતાવરણમાં જ બેહોશ થઇ ગયેલા, આભાર માનવા શબ્દો કોને જડે?
જોવાની ખૂબી એ કે વાનર , હાથી , ચિતલ અને નસીબ હોય તો બાઘ ( એ લોકો દીપડાને બાઘ કહેતા લાગ્યા ) અને સુપર લકી હોય તો શેર (વાઘ) પણ જોવા મળી જાય ને ટ્રાફિક જુઓ તો નીલ. નો ટ્રાફિક . જાત જાતના પંખીઓનો કલરવ વાતાવરણમાં હતો પણ દેખાયા નહીં ને ત્યાં તો નદીનો એક મોટો પટ સુકાયેલો જોયો , વરસાદમાં લગભગ આ રસ્તો બંધ થઇ જાય છે અને બાકી હતું તેમ બોર્ડ જોયું : રાજાજી નેશનલ પાર્ક.
ઓહ , સમજાયું . રીશીકેશ થી હરિદ્વાર જતો આ રસ્તો રાજાજી નેશનલ પાર્કને સ્પર્શીને આગળ વધી જતો હતો પણ મન તો થઇ ગયું નેશનલ પાર્કમાં આંટા મારવાનું . જો કે એ દિવસે તો મન પર લગામ કસી પણ આખરે તો દર્શન કરવા જ હતા ને !! અમે જ્યાંથી પ્રવેશ કર્યો એ ગેટ હતો ચિલ્લા ગેટ.
ખરેખર તો આ નેશનલ પાર્ક અન્યની સરખામણીમાં નાનો કહી શકાય એવો છે અને વળી માત્ર નવેમ્બરથી જુન એન્ડ સુધી જ ઓપન રહે છે. આ વિષે ભાગ્યે જ ઇન્ડિયન ટુરિસ્ટ વધુ જાણે છે (જે જાણતાં હોય તે માફ કરજો , આ સામાન્ય ટર્મમાં લખ્યું છે ). પાર્ક ખાસ જૂનો નથી , એટલે કે એનું નામ. 1983માં ચિલ્લા અને મોતીચૂર બે વાઇલ્ડ લાઈફ સેન્ચ્યુરીને એકમેકમાં ભેળવીને 850 સ્ક્વેર કિલોમીટરમાં પથરાયેલો આ પાર્ક અસ્તિત્વમાં આવ્યો છે. રાજાજી નેશનલ પાર્ક એમ સાંભળીને થયું કે ગાંધી નહેરુ ફેમિલીનું નામ નથી એટલે કોઈક રાજા કે જમીનદારની મિલકતના ભાગરૂપે હશે અને પછી રાષ્ટ્રને ભેટ કર્યો હશે પણ અમારા ગાઈડે અમારી માન્યતાનો મોક્ષ કર્યો : રાજાજી એટલે સી.રાજગોપલાચારી , સ્વાતંત્ર્યસેનાની ને પછી ભારતના પ્રથમ ગવર્નર જનરલ બનેલા તે.
સાચું કહું તો બહુ નવાઈ લાગી હતી આ નામ સાંભળી ને , કાન ચોક્કસ નામોથી એટલા ટેવાઈ ગયા છે ને કે ….
એ દિવસે તો પાર્કમાં સૈર કરવાના ઈરાદો પડતો મૂકવો પડ્યો , હરિદ્વાર પહોંચવું હતું ને પણ પછી તો આ નેશનલ પાર્ક ન જવાય તો રિષિકેશ અધૂરું લાગે . એ માટે તો એક આખો દિવસ માંગી લે તેવો પ્રોગ્રામ ગોઠવવો પડે.

2015-29-6--23-12-58

પૌડી ગઢવાલ , દહેરાદુન ઉત્તરાખંડમાં ફેલાયેલો પાર્ક વર્જિન કહી શકાય એ હાલતમાં છે . કોઈ રડ્યા ખડ્યા ગોરા ટુરિસ્ટ સિવાય કોઈ દેખાય તો ને !! અને હા , બેસ્ટ તો એ કે સમ ખાવા પૂરતો કોઈ ઇન્ડિયન ટુરિસ્ટ ન દેખાય, કદાચ એટલે જ આ પાર્ક આટલી સારી હાલતમાં છે . 400 જાતના પક્ષીઓ , ચાલીસથી વધુ જાતના પ્રાણીઓ અને ક્યારેય ન જોઈ હોય તેવી વનરાજી . સૌથી રસપ્રદ છે ક્યાંક ક્યાંક ખુલી જતો નદીનો પટ અને સિલ્વર સેન્ડ , રૂપેરી રેતી જે બપોરના તડકામાં ઝગારા મારે અને વાદળછાયું વાતાવરણ હોય તો મોલ્દીવ્ઝની યાદ અપાવે .

અતિશય સુંદર કહેવાય એવા આ પાર્કમાં હોટલ કે ગેસ્ટ હાઉસને નામે કોઈ સારી કહી શકાય એવી વ્યવસ્થા નથી. સરકારી ગેસ્ટ હાઉસ છે પણ રાત પડે એટલે જો તમે પેલી ઇવિલ ડેડ ફિલ્મ જોઈ હોય તો એ અચૂક યાદ આવશે . હિમાલયની શિવાલિક રેન્જમાં વહેતી ગંગા ચિલ્લા ને મળી લીધું ને થોડું આમતેમ ફરી લીધું કે સાંજનો જાંબલી કેસરિયો પ્રકાશ છવાવા માંડ્યો .
અમારા ડ્રાઈવરે કહ્યું કે નીકળવું હોય તો હમણાં જ નીકળો નહીતર અહીં રાતવાસો કરવો પડશે, કારણ કે જેના પરથી કાર પસાર થાય છે તે રસ્તો રાત્રે હાથી ને દીપડા કબજે કરી લે છે.
સરકારી ગેસ્ટ હાઉસ આમ તો ખોટું નહોતું પણ રાત્રે મચ્છરોને ડીનર આપવાની અમારી મુદ્દલે ઈચ્છા નહોતી  ને વળી મારો પીછો પકડ્યો હતો પચ્ચીસ વર્ષ પહેલાં જોયેલાં ઇવિલ ડેડ મૂવીએ, સહુની સામે કાયરતા છતી કરવી એના કરતાં નોન એસી રૂમના બહાને અમે રીતસર ભાગવું જ બાકી રાખ્યું .

2015-29-6--22-59-02

મારા ડેર ડેવિલ ફ્રેન્ડઝ , જેમને આ બધાનો ડર ન લાગતો હોય તેમને માટે આ પાર્ક હેવન છે. બાકી જેને ડર લાગતો હોય તેમને રાફટીંગ અને કેમ્પિંગની ડે પિકનિક કરીને અમારી જેમ દિલ મનાવી લેવું .
અરે , હા, જેમણે આ પીસ વાંચીને સ્લીપિંગ બેગ શોધવા માંડી હોય એ લોકો સબ્ર કરો, હવે નવેમ્બર સુધી ઇન્તઝાર કરો , પાર્ક કાલે બંધ થાય છે.
ઓલ ધ બેસ્ટ ફોર નવેમ્બર …

રાહી તુ મત રૂક જાના..
કભી તો મિલેગી તેરી મંઝિલ …
કહીં દૂર ગગન કી છાંવ મેં …

મુકામ પોસ્ટ મોક્ષ

મુકામ પોસ્ટ મોક્ષ

Rishikesh1

થોડાં દિવસ થાય નહીં ને પ્રિય પણ આમચી મુંબઈથી મન ઊંચકાઈ જાય , ક્યાંક જવું છે … ક્યાંક જવું છે. પણ ક્યાં જવું ?
સભ્ય કહેવાતાં ચોખ્ખાં ચણાંક દેશોમાં ? જ્યાં સાંજ પડે આખું વાતાવરણ ભલે રોશનીથી ઝળહળતું હોય પણ બધું જાણે બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ફિલ્મ જેવું લાગે , કે પછી ગીચ જંગલોમાં ?કે શાંત નદી કે દરિયા કિનારે ?કે પછી આ તમામથી દૂર કોઈક અલગ દુનિયામાં , જ્યાં આપણાં જગતના કોઈ છેડાં જ ન મળતાં હોય…?

દુનિયા આખી ફરવા પછી પણ વિના કોઈ કારણે મનમાં કોઈ અભાવ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાતી હોય તો એક વાર ઋષિકેશ જવા જેવું ખરું.

ખરેખર તો મનમાં અવઢવ ચાલતી હતી ને ત્યાં તો ટીકીટ પણ બૂક થઇ ગઈ. ઇન્ટરનેશનલ યોગ ડે પાસે આવતો હતો એટલે આખી દુનિયાના , ખાસ કરીને ગોરી પ્રજા ઋષિકેશ પર આક્રમણ માટે સજ્જ હોય તેમ મોટાભાગની સારી હોટલો બૂક હતી. પણ હિંદુ શાસ્ત્રો ને થીયરી કહે છે તેમ યોગ થતો હોય તો કોઈ મિથ્યા ન કરી શકે. આ આમ તો ન માનતે જો થોડા ઘણાં નક્કર પરચા ન થયા હોત.
unnamed (4)

આઠ રાત ને નવ દિવસ ઋષિકેશમાં ? એ વિચાર સાથે જ મન થયું કે રીટર્ન ટીકીટ બૂક કરાવવામાં ઉતાવળ થઇ ગઈ. ટ્રાવેલ ફ્રીક છું એ વાત સાચી , પણ સાત દિવસથી વધુ ટ્રાવેલિંગ મને મોટેભાગે હોમસીક ફીલ કરાવીને જ છોડે. ઋષિકેશ જતા પૂર્વે એક લાઈન સાફ હતી કે આટલાં બધાં દિવસ તો કંઈ ગોઠશે નહીં એટલે મસૂરી પણ જવું, ને કોઈકે કહેલું કે મસૂરી એકદમ કમર્શિયલ બની ચુક્યું છે એટલે ત્યાં ન જતાં ધનૌટી જજો એટલે એ પણ કાર્ડ પર હતું .

ખેર, જોયું જશે એમ કરીને દિલ તો મનાવ્યું . ઋષિકેશમાં ઉતરતાની સાથે જ હલ્લો થયો ગરમીનો . ટેમ્પરેચર હતું 37 ડિગ્રી . થયું કેમ કરીને બહાર નિકળવું ?

માત્ર એક જ રાતમાં અમારી એ સમસ્યા હલ થઇ ગઈ. વાતાવરણમાં ન જાણે ક્યાંથી વાદળ ધસી આવ્યા , સાથે પવનને પણ લેતાં આવેલા . અમારી હોટેલ હતી બરાબર ગંગા નદીને અડીને , સવારનું એમનું સ્વરૂપ અલગ , બપોરનું અલગ, સાંજનું અલગ. હું કોઈ પરંપરાવાદી હિંદુ નથી. ન તો કોઈ પુરાણો જાણું છું. ન કોઈ ઝાઝી સમજ છે છતાં કશુંક મનને સ્પર્શી રહ્યું હતું , શું ? એ પ્રશ્ન તો હજી મનમાં છે જ.

અને હા , બહુ ચર્ચાઈ રહેલો યોગ દિવસ નજીક હતો , બાબા રામદેવને લાઈવ સાંભળ્યા પછી ક્યારેય ન થયેલું એવું મન થયું લાવને કરી તો જોઈએ એમાં નુકશાન શું છે? પહેલાં વિચાર આવ્યો પરમાર્થ નિકેતન આશ્રમનો, હવે આ આશ્રમ વિદેશીઓ માટે હોટસ્પોટ છે , એટલે હોટેલમાં જ યોગા કલાસીસ ચાલતા હતા તેમાં જવું એવું મન પણ બનાવ્યું .
08

પહેલે દિવસથી જ જાણે કોઈક અજબ અનુભવ થઇ રહ્યા હતા. વાતાવરણ માત્ર બહારનું જ નહીં મનનું બદલાઈ રહ્યું હતું એ ખ્યાલ તો મોડો આવ્યો .

પહેલે જ દિવસે ગંગાતટ પર આરતી જોઈ , એ પણ કોઈ મહા પ્રસિદ્ધ એવા પરમાર્થ નિકેતનની નહીં બલકે ગંગાના તટ પર થતી નાના યુવાનો દ્વારા થતી. કેસરિયા પીતાંબર પહેરેલાં આ યુવકો ઋષિકુમાર જેવા લાગી રહ્યા હતા. વાતાવરણમાં કોઈ અજબ સુગંધ અને સ્પાર્ક હતા. જેને વર્ણવવા મારી પાસે શબ્દભંડોળનો પનો ટૂંકો પડે છે.
unnamed (5)
પહેલીવાર એવું બન્યું કે એ આરતી મેં મિત્રો સાથે ફેસબુક પર શેર કરી ને એ હજારો વ્યૂઅર્સ દ્વારા જોવાઈ એવું નોટીફિકેશન જણાવતું રહ્યું .
એટલે મન તો ભારે ઉત્સાહી થઇ ગયું , જો એક સામાન્ય ગંગા આરતી આટલી બધી આસ્થાવાન હોય તો હરિદ્વારમાં હર કી પૌડી પર થતી આરતી જેના આધારે આખા દેશમાં થતી આરતીનો સમય નક્કી થાય છે તે જોવા મળે તો તો જલસો પડે.
એ ઈચ્છા પણ પૂરી થવા માટે જ સર્જાઈ હોય તેમ વ્યવસ્થા એક પરમ સ્નેહીએ કરી આપી. માત્ર આરતી જોવાની જ નહીં, એ પહેલા થતી પૂજાની પણ.
એ કર્યા પછી લાગ્યું કે જીવનમાં બહુ થોડી ઘડી એવી મળતી હોય છે જેમાં જિંદગી જીવવા જેવી લાગી હોય પણ એ જ ઘડી મરણ આવે એવી ઈચ્છા થઇ હોય, એવી જ આ એક અવિસ્મરણીય ઘડી. એક રંજ રહી જાય છે કે જે મિત્રે આ વ્યવસ્થા કરી એમનો આગ્રહ (દુરાગ્રહ) હતો મારા શેરીંગ ઓબ્સેશન સામે , નો વિડીયો ક્લિપ્સ ઓન નેટ. એ શરત માન્ય પછી જ એમણે અમારી વ્યવસ્થા કરી હતી. વિડીઓ કલીપ ઉતારવા દીધી એ ગનીમત પણ પર્સનલ કલેક્શન માટે .
એ આરતી જોયા પછી વારો હતો યોગા કલાસીસનો.
માત્ર છ દિવસના યોગઅનુભવ પછી લાગ્યું કે આટલાં વર્ષો માત્ર ઠઠ્ઠામશ્કરી અને ફાલતુંગીરી કરવામાં જ કાઢી નાખ્યા . ખરેખર તો યોગ અનુભવ પર જ એક આખો પીસ લખવો હતો પણ એ મોદીભક્તિના નામે ચઢી જશે એવું માનીને લોભ જતો કર્યો છે.
r2
રિષિકેશ એટલે કે ઋષિકેશ માત્ર વનપ્રવેશ કરનાર માટે જ નથી એ ત્યાં આવતાં યુવા પેઢીના ધાડાં પરથી સમજાયું . આ લોકો આવે છે એડવેન્ચર સ્પોર્ટ્સ માટે . રાફટીંગ , બંજી જમ્પિંગ , ટ્રેકિંગ અને વધારામાં યોગ, ભોગના નામે પણ યોગનો પ્રસાર થતો હોય તો શું ખોટું ?
ઇન્ટરનેશનલ યોગા ડે ભલે ઘણાંને ગિમિક લાગ્યો હોય અને લાગતો હોય પણ જો યોગ, પ્રાણાયામ બ્લડ પ્રેશર થી કેન્સર, કેટલાય રોગ (એક મિત્ર , જાણીતાં ફાઈનાન્સ પ્લાનરનો સ્વાનુભવ છે ) માંથી મુક્તિ આપી શકે કે સ્ટ્રેસ ફ્રી સ્ટેટ ઓફ માઈન્ડ અવસ્થાનું કારણ બની શકે તો એ માની લેવાની નહીં અનુભવવાની વાત છે.

એક વાત બહુ મહત્વની મારે માટે એ હતી કે દુનિયાના ગમે એટલા સુંદર સ્થળ પર મારો રસ માત્ર છ દિવસ જ રહે. સાતમા દિવસની સવાર પડે ને હોમ સિકનેસનો એટેક આવ્યા વિના ન રહે. કારણ શોધવાની પણ કોશિશ નહોતી કરી પણ પહેલી વાર લાગ્યું કે આમ થવાનું કારણ છે પરાયું સ્થળ અને અનવોન્ટેડનેસ ફીલિંગ જન્મ આપે છે આ હોમ સિકનેસને.
unnamed (7)
રીશિકેશમાં આઠમી રાતે પણ એ ભાવના ન અનુભવી બલકે નવમા દિવસની સવારે મુંબઈ પાછાં ફરવાની ઘડી નજીક હતી ત્યારે ગંગાના વહેતાં પાણી જોઇને મનમાં થોડો અજંપો જન્મ્યો , કદાચ એટલે જ આ સ્થળ હરિદ્વાર , મોક્ષદ્વાર તરીકે ઓળખાતાં હશે ?

સિમ્પલી ધી બેસ્ટ : બાલી

સિમ્પલી ધી બેસ્ટ : બાલી

pinki2

ઓહ , બાલી ? નો વે …. એ તો ઓવર હાઈપ્ડ ડેસ્ટીનેશન છે , આપણું ગોવા એ વિદેશી બાલી . બાલીની ટ્રીપ કરતાં પૂર્વે એવો અભિપ્રાય મળેલો , જો કે એ વિષે બીજો વિચાર કરવાની જરૂર જ ન લાગેલી કારણ હતું મન પર સવાર એવી એલીઝાબેથ ગીલ્બર્ટની બુક ઈટ , પ્રે એન્ડ લવ, અને બાકી હતું તેમ એ પરથી ઉતરેલી ફિલ્મમાં જુલિયા રોબર્ટની સાઈકલ સવારી એ પણ લહેરાતાં ડાંગરના ખેતરોની હારોહાર ….

તે વખતે તો માત્ર એ બેચાર વસ્તુઓમાં જ જીવ ભરાયો હતો પણ ખબર નહીં કે બાલી પહોંચ્યા પછી મનના કોઈક અલગ જ કમાડ ખુલી જશે. બાલી એટલે જાણે પ્રકૃતિનું સ્મિત અને એ પણ સાહજિક જે હવે દુનિયામાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે.

જ્યાં જુઓ ત્યાં હરિયાળી , શાંતિ , કળા , આસ્થાનો અદભૂત સંગમ .

જો કોઈવાર બાલીની મુલાકાત લેવાનો યોગ બને તો તમારું ધ્યાન ખેંચશે બાલીનીઝ ટેમ્પલ અને આવાસ, બાલીનીઝ આર્કીટેકચર , અલંકારિક બારી બારણાં , છજ્જા ,છાપરાં …. એકેક ચીજ પીસ ઓફ આર્ટ એમ કહી શકાય .

ઘર કે દુકાનના પ્રવેશદ્વાર પાસે જ નાનકડું એક મંદિર. ટીપીકલ મંદિર જેવું નહીં, માત્ર એક નાનકડો સ્તંભ ને તેના પર નાનું અમસ્તું બોક્સ, જેના નાનાં નાનાં કમાડ કે પછી પીળા રંગના રેશમી કપડાં, તે પણ બંધ.

એથી વિશેષ એક ચીજ નોટીસ થયા વિના નહીં રહે અને તે દરેક ઘર કે દુકાન સામે રહેલી નાની બાસ્કેટ , જેમાં હશે પાંચ જાતના રંગબેરંગી ફૂલ અને ચોખામાંથી બનાવેલી આપણા ‘ખીચું’ જેવી આઈટમ. મને નવાઈ એ લગતી રહી કે સવારે જુઓ કે સાંજે ભરબપોરે પણ એ બાસ્કેટના ફૂલ તાજાં ને તાજાં , ગરમી તો હતી જ , પેલી રાઈસકેક જેવી મીઠાઈ કે જે હોય તે એ પણ તાજી જ લાગે . આ કેવું ?

અમે જયારે બાલીમાં હતા ત્યારે નેપી ડે આવી રહ્યો હતો. બાલીનો સૌથી મોટો દિવસ, આપની દિવાળી જેવો કદાચ . જેમ મહારાષ્ટ્રમાં ગુડી પડવા ને , સિંધીઓની ચેતી ચાંદ, કેરાલામાં ઉગાદી તે જ દિવસે બાલીનીઝ નવું વર્ષ નેપી . ત્રણ દિવસ ઉત્સવ જેવું વાતાવરણ પણ થોડું હટ કે. આપણી જેમ શોરબકોર , હલ્લાગુલ્લા આ પ્રજાની પ્રકૃત્તિમાં જ નથી. શાંત સોબર પ્રજા ને તેમના ઉત્સવ, રીતીરીવાજો પણ એવા જ શાંત , શાલીન .

અમારા ડ્રાઈવર કમ ગાઇડ ગુસ્તીને પૂછવા પર ખબર પડી કે આ બાસ્કેટને નેપી ડે કે ન્યુ યર સાથે કંઈ ન લાગે વળગે . એ તો બારે માસ સવાર બપોર ને સાંજે જોવા મળે.

કેમ ? એનું શું કારણ ? અમારા આશ્ચર્યનો મોક્ષ કરતા કહે : આપણે એકલાં થોડાં છીએ? આપણી આસપાસ ન દેખી શકાય એવા ભગવાન ને આત્માઓ પણ વસે છે ને , તેમને ભોગ ધરાવવો પડે ને…

balinese-offering-baskets-mark-sellers

આ બાસ્કેટ એટલે ‘કનંગ સારી’ . તેરા તુઝ કો અર્પણની રીતે , ફૂલ નહીં ને ફૂલપાંખડી . જેમને આપણને આ બધું આપ્યું છે તેમને દિવસમાં ત્રણવાર યાદ કરી ચઢાવો મુકવો એ ધર્મ . આ આખી વાત સમજીને છક્ક થઇ જવાય . સામાન્યરીતે હિંદુઓ માનતા રાખે છે , મારું આ કામ થશે તો આમ કરીશ , આ થશે તો આ કરીશ .. આ પ્રજા કંઇક જુદી જ . કોઈ પણ પ્રકારની એવી શરતો ને પૂર્વશરત વિના દરરોજ દિવસમાં ત્રણવાર એક ચોક્કસ સમયે ભગવાનનો ભાગ કાઢવાની વાત.

pinki3

આ બાલીનીઝ પ્રજાના મુખ્ય ત્રણ ભગવાન, બ્રહ્મા વિષ્ણુ મહેશ . બાલી ભલે ઇન્ડોનેશિયા જેવા મુસ્લિમ રાષ્ટ્રનો ભાગ પણ છે શતપ્રતિશત અણનમ હિંદુ અને એટલે હિંદુ ધર્મ પાળે છે. થોડી ગેરસમજ ત્યાં છે કે હા, એ વાત સાચી એ હિંદુ પ્રાધાન્ય ખરું પણ આપણે ત્યાં છે તેવું હિન્દુત્વ નથી. ન ત્યાં પંડાઓની દાદાગીરી છે ન ભગવાનના વચેટિયાઓ છે. બે વાત ખરેખર ગમી ગઈ. એક તો આજે બાલીમાં હિંદુ વસ્તી છે 80 ટકા. બાકીના 20 માં મુસ્લિમ ને થોડા ખ્રિસ્તી પણ ખરા. છતાં કોઈ પણ જાતનો તણાવ કે મનમુટાવ હજી સુધી તો નથી. જે મંદિરો જુઓ તે બ્રહ્મા વિષ્ણુ કે મહેશ ત્રણમાંથી એકના કે પછી સહિયારા હોય. પણ તે છતાં આપણે ત્યાં મંદિરોમાં થતી વિધિઓના અતિરેક, ગંદકી , ઘોંઘાટ જેવું કંઈ જ નહીં .
religious offering to the Hindu religion gods on the island of Bali, Indonesia.

આ ઉપરાંત આ પ્રજાના સાચા દેવ છે સૂર્ય , ચંદ્ર , તારા, વનસ્પતિ, જીવસૃષ્ટિ , દરિયા, ઝરણાં ,નદીતળાવ , પવન સહુ કોઈ પૂજનીય . એટલે કે પ્રકૃતિ એ જ ધર્મ.બાલીનીઝ હિંદુ માને છે એનીમીઝમમાં . એટલું જ નહીં એ લોકો માને છે કે મનુષ્ય ઉપરાંત પશુ પક્ષી કીટક જળચર સહુ કોઈની આ ભૂમિ છે , ત્યાં સુધી કે યક્ષ વ્યંતર કે પછી મૃત પૂર્વજો પણ હમેશ સુક્ષ્મ સ્વરૂપે ..હયાત જ હોય છે , અને આ જ બધા પરિબળો માનવજાતની રક્ષા કરે છે.

pinki 1

bali_6

તેમની થિયરી પ્રમાણે દેવ અને સારા જીવ રહે છે પહાડીઓ પર ને રાક્ષસો દરિયામાં,અને હા,કર્મની થીયરી તો ખરી જ. કર્મ પ્રમાણે મરણ , જનમ અને પુનર્જન્મ પણ.

bali-house

બાલીમાં લગભગ તમામ મકાનો એ પછી ઘર હોય કે ઓફિસ વાસ્તુના સિધ્ધાંત પર નિર્માણ થયેલા દેખાયા .
સામાન્યરીતે ઘરમાં કિચન અને ટોઇલેટ હોય તે બાલીનીઝ વાસ્તુમાં અસ્વીકાર્ય છે. આધુનિકતાને સ્વીકારીને હજી બાથરૂમ ટોઇલેટ બેડરૂમ સાથે હોય શકે પણ જ્યાં આ બધી પ્રવૃત્તિઓ હોય ત્યાં કિચન ન હોય શકે. એ તો ન બેડરૂમ સાથે હોય શકે ન લીવીંગ રૂમ સાથે , કિચન અને ડાઈનીંગ જુદા, એ જ રીતે ઘરનું દેવ સ્થાનમ ઘરના પ્રવેશદ્વાર પાસે અલાયદું, ભગવાનને ભક્ત એક સાથે એક છાપરા નીચે ન રહે … સામાન્ય રીતે મોટાભાગની વિલા કે ઘર એટ્રીયમ કહેવાય એ રીતે ડીઝાઇન થયેલા હોય છે. મૂળ વાત એક જમીનના ટુકડા પર વચ્ચેનો ભાગ ખુલ્લો ,લીલોછમ્મ અને આજુબાજુ બેડરૂમ્સ , કિચન અને વર્ક પ્લેસ . એ પછી કોઈ વૈભવશાળી વિલા હોય કે નાનાં પેઇન્ટર કે કાષ્ઠ કારીગરી કરનાર કલાકારનું ઘર.

પ્રજાના માનસ પર આ તમામ પરિબળની અસર ચોક્કસપણે હશે એમાં તો શંકા નહીં . અમને આખી ટ્રીપ દરમ્યાન સમ ખાવા પૂરતો એવો અનુભવ ન થયો કે અમે ઠગાયા , જીભાજોડી કરવી પડી કે બુકિંગ કરતી વખતે બતાવેલું કંઇક ને નીકળ્યું કંઈક , કોઈ એવો અનુભવ નહીં . આટલી પ્રમાણિક , શાંત , ઉદારદિલ પ્રજા મેં મારા આટલાં વર્ષોના પ્રવાસ દરમિયાન જોઈ નથી.

શાંત શાલીન પ્રજા અમીર નથી. પણ એમના ઘરનો વૈભવ ભલભલા અમીરોની ચકાચકને ઝાંખો પડી નાખે એવો છે, અને એ છે તેમની કલાત્મકતા .

બાલી ઘર હોય કે મંદિર, પેલેસ હોય કે શોપ , એના બારી બારણાં , કલર સ્કીમ મંત્રમુગ્ધ કરી દે ….

આ પ્રજા પાસેથી સમજાયું કે બ્રહ્માંડમાં હાર્મની રહે તો પ્રકૃતિનું સંતુલન ઠીક રહે. ઘર હોય કે મંદિર, દુકાન હોય કે સમુદ્રકિનારો , ચોખ્ખાઈ ને શાંતિ એ જ તેમની પ્રાર્થના ને એ જ તેમની યાચના .

આ વાત માત્ર વાંચવાથી નહીં સમજાય , એને માટે તો બોસ, બાલીની ટીકીટ જ બૂક કરવી પડે ….

હવે પછી ક્યારેક વાત બાલીના સુપર્બ સેમીન્યાક , ઉબુડ અને સિનિક એવા તનહ લોટ અને ઉલુવાટુની ….