હેપ્તનેશિયા ટુ મુંબઈ વાયા બોમ્બે

એક સાંજ છે. અમારી કાર સી લિંક પસાર કરી બાંદરા જઈ રહી છે, માત્ર દસ મિનિટમાં , જે અંતર સામાન્યરીતે વર્લીથી પહોંચતા એક કલાક લાગતો હતો એ દસ મિનિટમાં સમેટાઈ ગયું છે. એક તરફ નજર ચડે છે દક્ષિણ મુંબઈનો શાંઘાઈની વરવી પ્રતિકૃતિ જેવો નઝારો . બીજી તરફ સામે કિનારે નજરે ચઢે છે વરલીનું કોલીવાડા , માછીમારોનું એ જ વર્ષોના કોશેટામાં ઢબુરાઇને શ્વસી રહેલું ગામ.જેને જોઈને લાગે છે કે મુંબઈ પાર વહેતી હવા આ ગામને સ્પર્શ્યા વિના જ પસાર થઇ જતી હશે.
આ છે આજનું મુંબઈ ,21મી સદીનું વર્ડક્લાસ બનાવના હવાતિયાં મારતું , થાકતું , હારતું છતાં મક્કમતાથી આગેકૂચ કરવા ઝઝુમતું ….

આજે મુંબઈની ઓળખ બોલિવૂડથી છે , પચરંગીપણાંથી છે. વસ્તીથી ફાટફાટ થઇ રહેલા આ મહાનગરીને જોતાં 350 વર્ષ પૂર્વે મુંબઈના ગવર્નરે ભાખેલું ભાવિ તાજું થઇ આવે. ઈ.સ 1669ની સાલ અને એ વખતે અંગ્રેજ ગવર્નર જતા જિરાલ્ડ ઑન્જીયર. એમના શબ્દો હતા : આ જગ્યાને મહાનગર બનાવવાનું નિયતિએ મન બનાવી લીધું છે. જો એ વખતનું મુંબઈ જોયું હોય એ કદાચ જિરાલ્ડ ઑન્જીયરને પાગલ સમજી બેસે!!

જિરાલ્ડ ઑન્જીયરે એવું તો શું જોઈ લીધું હશે આ સાત વગડાઉ ટાપુની સૃષ્ટિમાં ? પણ, એ દીર્ઘદ્રષ્ટા અંગ્રેજ ઓફિસરની દૂરંદેશી , સૂઝબૂઝને સલામ આપવી જ પડે.
અહીં એવી કોઈ નાની મોટી , જાણીતી , અતિજાણીતી , સાવ અજાણી વાતોનો ખજાનો વહેંચવાનો પ્રયાસ છે.
કોઈ પાસે શેર કરવા જેવી એવી કોઈ વાત , પિક્ચર્સ , ડોક્યુમેન્ટ્સ કે કિસ્સા હોય તો જરૂરથી મોકલશો .
pinkidalal@gmail.com પર.

તો બસ મળીશું અહીં જ …મન ચાહે ત્યારે …. ડિજિટલ દુનિયાને ક્યાં સમય , સ્થળ કે સંજોગોની પાબંદી નડે છે !!

જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ

bhuj_aina_mahal_001
કચ્છની મુલાકાતે હો તો ભુજ તો યાદી પર હોવાનું જ .. ભુજમાં જોવાલાયક સ્થળમાં બહુ ગાજેલો વિજયવિલાસ પેલેસ તો ખરો જ . બહુ ગાજેલો એટલે કહ્યું કે આમિર ખાનની લગાન અને હમ દિલ દે ચુકે સનમના થોડા શોટ્સ અહીં ફિલ્માવાયા હતા. ખરેખર તો મહેલની જેવી જાળવણી થવી જોઈએ એવી તો હરગીઝ થઇ નથી. એમાં પણ 2001માં આવેલા કચ્છના ભૂકંપે તો હાલત વધુ ખરાબ કરી હશે એવું ધરી લેવું પડે. વિજય વિલાસ પેલેસમાં બીજો માળ રાજવી દ્વારા હજી વપરાશમાં લેવાતો હોવાથી મુલાકાતી માટે બંધ છે. પણ સૌથી વરવી હાલત તો સામે રહેલા પ્રાગ મહેલની છે. ભૂકંપે એની હાલત એટલી દયનીય કરી નાખી છે કે એ મુલાકાતી માટે બંધ કરી દેવાયો છે.
જોવા જેવી લિજ્જત તો વિજયવિલાસ પહેલાના આઈના મહેલની છે. એકવાર સમયનો અભાવ હોય તો પણ આઈના મહેલ ચૂકવા જેવો નથી. મોટાભાગના સહેલાણી એનું કદ અને બાહરી દેખાવ જોઈને અંદર જવાની તસ્દી લેતા નથી. એ લોકોને ખબર નથી કે એમને શું જોવાનું ગુમાવ્યું છે. 18મી સદીમાં બનેલો મહેલ ખરેખર તો ઈન્ડો વેસ્ટર્ન શૈલીનો ફ્યુઝન છે. પરંતુ ડોક્યુમેન્ટેશન પ્રમાણે 1761માં નિર્માણ થયેલો આ મહેલ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટે નથી બાંધ્યો બલ્કે ત્યારના રાજવી રાવ લખપતજીએ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટને રોકીને નહીં બલ્કે સ્થાનિક મિસ્ત્રી કહેવાય તેવા રામસિંહ માલમને જવાબદારી સોંપી હતી.01_1443940886
280 વર્ષ જૂનો મહેલ ખરેખર ભવ્ય છે. સાચૂકલો આઈના મહેલ , જ્યું જુઓ ત્યાં સોને રસાયેલાં આઈનાથી લઇ કારીગીરીનો સ્પર્શ છે. મહારાજાનો શયનખંડ સહેલાણી માટે ખુલ્લો છે. લો લેવલ પલંગના નક્કર સોનાના પાયા સૌથી મોટું જોણું સમજાય છે, પણ ખરેખર તો જોવા જેવી વાત કલારસિકતાના પૂરાવાઓની છે.
રાજવી ખરેખરા અર્થમાં કલારસિક હશે એનો પુરાવો આપવા છે નિર્માણ થયેલો એક ખાસ સંગીત વિભાગ . વચ્ચે રાજા અને વાદ્યકારો, નર્તકી માટેની જગ્યા અને એની ચારે તરફ ફુવારા જે અમને મળેલી માહિતી પ્રમાણે આજે પણ વર્કિંગ કન્ડિશનમાં છે.

દિવાલો આઈનામઢી હોય એટલી ઓળખ પૂરતી નથી , જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓરિજિનલ સ્ટેઇન્ડ ગ્લાસ , રંગીન કાચનો ઉપયોગ થયો છે. આરસપહાણની કાલા કારીગીરી પર મોટાભાગના આઈના ગોલ્ડપ્લેટેડને હવે સમયના ઘસરકા લાગ્યા જરૂર છે પણ પ્લેટિંગ સોનાનું હોવાથી એમની ખૂબસૂરતી થોડી ઝાંખી પડી છે જરૂર છે પણ ગરિમાપૂર્ણ રહી છે. આયનામહલના થીમ પ્રમાણે આખા વાતાવરણને ઉજાસથી ભરી દેવા માટે માત્રને માત્ર એક દીપક કે મીણબત્તી જરૂરી બનતી . એક દીવાના પ્રકાશથી આખો મહેલ ઉજાસથી ભરાઈ જાય તે એંગલમાં અરીસા ગોઠવાયા છે. રાજાની સવારી નીકળતી હશે તે સોનાની હાથાવાળી બગી અને આ ઉપરાંત નીચે તે જમાનાની રાજવી વૈભવનું પ્રતીક લેખાતી તે પિરોજી અને ગળી જેવા નીલા રંગની ડિઝાઈનવાળી હેન્ડમેઈડ મોઝેક ટાઇલ્સ, અહીં એક આડવાત આ બંને રાજવી રંગ રહ્યા છે , ખાસ કરીને પશ્ચિમ વિશ્વમાં , એમની બનાવવાની કિંમત અતિશય ઊંચી હોવાથી શબ્દ આવ્યો રોયલ ફેમિલી માટે શબ્દ વપરાતો બ્લુ બ્લડ .
કલાપ્રેમી વાતાવરણમાં રંગીની ભરવા બેહદ સુંદર પેઈન્ટિંગ્સ અને ફોટોગ્રાફ્સ છે દેશી વિદેશી રમણીઓના . અમારું ધ્યાન ખેંચાયું બાજીરાવની મસ્તાનીના ચિત્રથી . એટલે મસ્તાની રાજવીની મહેમાન હશે કે ત્યાં પરફોર્મ કરવા આવી હશે તેવી સ્પષ્ટતા નીચે લખાયેલી માહિતીએ કરવાને બદલે અમને વધુ ગૂંચવી દીધા . કોઈક રમણીઓના નામ સાથે nymph શબ્દ ઉલ્લેખાયો છે. આ તો થયું એક માત્ર નિરીક્ષણ , તારતમ્ય દરેકનું અલગ હોય શકે.
જૂના વાદ્ય અને નાની નાની વિગતો પણ રસ ધરાવનાર માટે ખરેખર જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ .

આંખે  ઊતરી દિલમાં વસી જાય એવી અગાશી 

દુનિયાભરમાં ફરનારા પ્રવાસીઓ માત્ર સ્થળ, સંસ્કૃતિ કે ખાણીપીણીના પ્રેમમાં પડી  જાય એ  સ્વાભાવિક વાત લાગે. પણ આજના સમયમાં હોસ્પિટાલિટી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં થીમનો વારો આવ્યો છે. 

ફાઇવસ્ટાર હોટેલથી હટકે એવી હોટલ એટલે ‘અગાશીએ’. 

કોઈ અમદાવાદી કે સરેરાશ  ગુજરાતમાં એ વિશે ન જાણતા ન હોય તેવી શક્યતા નથી. કારણ છે ત્યાં મળતી ગુજરાતી વાનગીઓ. એક  સમયે  માત્ર રેસ્ટોરન્ટ હતી  હવે 38 રુમ ધરાવતી  બુટીક હોટલ છે. 

અમદાવાદના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે ડંકા પાડનાર મંગળદાસ ગિરધરદાસે ઈ. સ 1924માં હવેલી નિર્માણ કરાવી હતી એ હેરિટેજ હોટલમાં પરિવર્તિત કરી છે. 

મોઝેક ટાઇટલ્સ થઈ લઈ ફ્રેસ્કો, એન્ટીક આટૅ ઈફેક્ટસ  અને કંઇ કેટલું. 

જ્યાં શબ્દો ન્યાય ન કરી શકે ત્યાં વહારે આવે કેમેરા. 

ફોટો ગેલેરી જૈ એ સમયમાં ન લઈ  જાય તો જરા નવાઈ…. 

જોનારની બે, ચોરનારની ચાર આંખ તે આ…. 

એકવખત બાદશાહ અકબરે બિરબલને કહ્યુ, “બિરબલ આપણો શાહીખજાનો ધીમે ધીમે ઓછો થઇ રહ્યો છે. આવક મર્યાદિત છે અને ખર્ચા વધતા જાય છે. પ્રજા પર વધુ કર પણ નાંખી શકાય તેમ નથી અને પ્રજાકલ્યાણના ખર્ચ પર કાપ પણ મુકી શકાય તેમ નથી. મને કોઇ રસ્તો બતાવ જેથી શાહીખજાનાની ઘટ ભરપાઇ કરી શકાય”. 

બિરબલે કહ્યુ, “જહાંપનાહ, આપ નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડો એમની પાસે ઘણી સંપતિ છે.”

અકબરે બિરબલની સલાહ મુજબ નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડ્યો. કરોડોની બેનામી સંપતિ હાથ લાગી. બાદશાહને પણ આશ્વર્ય થયુ કે નગરશેઠે આટલી સંપતિ કેવી રીતે ભેગી કરી હશે ? 

નગરશેઠને આ બાબતે પુછ્યુ એટલે નગરશેઠે કહ્યુ, “મહારાજ, રાજ્યમાં જેટલા કામો ચાલે છે એ બધા જ કામના  કોન્ટ્રાક્ટમાં મારુ કમિશન છે. આ બધી એ કમિશનની કમાણીમાંથી ભેગી થયેલી સંપતિ છે”.

 અકબરને ખુબ ગુસ્સો આવ્યો. નગરશેઠની બધી જ સંપત્તિ  જપ્ત કરી લીધી. નગરશેઠ હવે રસ્તા પર આવી ગયા. બાદશાહે દયા ખાઇને એને તબેલામાં ઘોડાની લાદ ઉપાડવાની નોકરીમાં રાખી દીધા. 

કેટલાક વર્ષો પછી રાજ્યમાં દુકાળ પડ્યો. શાહીખજાનાનું તળિયું  દેખાવા લાગ્યુ એટલે અકબરે ફરીથી બિરબલને  યાદ કર્યો.

 બિરબલે કહ્યુ, “નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડો”. 

વાત સાંભળીને અકબર ખડખડાટ હસી પડ્યા. અકબરે કહ્યુ, “અલ્યા બિરબલ, હવે એ ક્યાં નગરશેઠ છે ! એ તો તબેલામાં ઘોડાની લાદો ઉપાડવાનું કામ કરે છે. એની પાસે વળી શું સંપતિ હોય ? બિરબલે કહ્યુ, “આપ તપાસ તો કરાવો”.

અકબરે એમના ખાસ માણસોને તપાસમાં મોકલ્યા તો નગરશેઠ પાસેથી બહુ મોટી સંપતિ મળી આવી. બાદશાહને આશ્વર્ય થયુ કે આટલી બધી સંપતિ કેવી રીતે ભેગી કરી હશે આ માણસે ? 

અકબરે જ્યારે ખુલસો પુછ્યો ત્યારે નગરશેઠે કહ્યુ, “ઘોડાનું ધ્યાન રાખનારા ઘોડાને ખાવાનું પૂરું  આપતા નહોતા એની મને ખબર પડી એટલે મેં  એમને કહ્યુ કે જો તમે મને આમાં ભાગ નહીં  આપો તો હું બાદશાહને બધી વાત કરી દઇશ. બસ પછી તો ત્યાં આપણું કમિશન  ચાલુ થઇ ગયું.” 

અકબરને ખૂબ  ગુસ્સો આવ્યો. બધી જ સંપતિ લઇ લીધી અને હવે દરિયાના મોજા ગણવાનું કામ સોંપ્યુ જેથી નગરશેઠ બીજાને હેરાન કરીને કોઇ સંપતિ ભેગી ન કરી શકે. 

થોડા વર્ષો પછી બાજુના રાજ્ય સાથે યુધ્ધ થયું  એટલે ખજાનો ખાલી થવા લાગ્યો. ફરીથી બિરબલને બોલાવ્યો અને મહારાજા કંઇ પુછે એ પહેલા જ બિરબલે કહ્યુ,” જહાંપનાહ, નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડો.” 

અકબરને પૂરો  વિશ્વાસ હતો કે આ વખતે નગરશેઠ પાસેથી કંઇ જ નહી મળે. પણ,  દરોડો પાડ્યો તો બહુ મોટી સંપતિ મળી આવી. આ વખતે તો સૌથી વધુ સંપતિ હતી. બાદશાહે નગરશેઠને પૂછયું , “ભાઇ, તું આટલી સંપતિ કેવી રીતે પેદા કરી શક્યો ? 

નગરશેઠે કહ્યુ, “બાદશાહ, આપે મને દરિયાના મોજાં ગણવાનો જે હુકમ આપેલો એ હુકમના આધારે જ હું આટલી સંપતિ કમાયો છું. માલસામાન ભરીને જે વહાણો કિનારા પાર આવતા હોય એ બધા વહાણોને દૂર  જ અટકાવી દેતો. આપનો હુકમ બતાવીને કહેતો કે બાદશાહે મને મોજાં  ગણવાનું કામ સોંપ્યુ છે અને તમારા વહાણને કારણે ગણવામાં અડચણ થાય છે. માટે વહાણ કિનારા પર લાવવાનું નથી. છેવટે કંટાળીને મને અમુક રકમ આપે તો જ વહાણને કિનારે આવવાની મંજૂરી આપતો,  આવી રીતે કમાણી વધતી ગઇ.”

બાદશાહ અકબર ફાટી આંખે નગરશેઠ સામે જોઇ રહ્યા.

મિત્રો, આવા કેટલાય નગરશેઠો આજે પણ જીવે છે. સરકાર ગમે એવા ગાળીયા કસે પણ પોતાના રસ્તાઓ કરી જ લે…!!

(સંકલિત) 

પથ્થરની ચીસ સાંભળી છે ખરી ?

બાળવાર્તાઓના અંતમાં એક અને માત્ર એક વાત આવે : ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું . આ વાર્તાઓ સાંભળીને મોટો થનાર બાળક જયારે જવાબદાર નાગરિક બનીને ઉભો થાય ત્યારે એને વાર્તાનો એન્ડ સમજાય , એ ખરેખર ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું ને બદલે તારાજ કર્યું એમ હોય.

આ વાત કોઈ એક વ્યક્તિ ,સમાજની નથી , એક માનસિકતાની છે. એક તરફ સરેરાશ ભારતીય સંસ્કાર ને સંસ્કૃતિની એવી તો બડાશ હાંકતો હોય કે એમ લાગે કે આખી પૃથ્વીને સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ જીવંત રાખવાનો ભાર બચારા એને જ માથે હોય. પણ, વાત તો એથી સાવ ઉલટી હોય છે. વિદેશમાં ચોખ્ખાં ચણાંક રસ્તાથી લઇ એમના સ્મારકો અને કિલ્લાઓ જોઇને મોઢામાં આંગળી નાખી જતો વર્ગ ઘરઆંગણે કોઈ ફરજ અદા કરવાનું સમજ્યો નથી , જો એમ ન હોત તો ભારતમાં હેરીટેજ સ્મારકોની આવી કરુણતા ન હોત.મારવાને વાંકે જીવતા આ સ્મારકોને જોઇને બે પેઢીની સરખામણી જરૂર થઇ જાય. એક જેમને આ સમારકનું નિર્માણ કર્યું ને બીજી પેઢી જેને આ ભવ્ય સ્મારકો જાળવતાં પણ ન આવડ્યું .

એવી જ વાત થોડા પૂર્વે પ્રકાશમાં આવી એક અધિકારી જી.સી.મિત્રાના રાજીનામાથી.ક્યારેય પ્રકાશમાં ન આવી હોત જો આ સિનિયર ઓફિસરે માથું ન ઊંચક્યું હોત.

અષાઢી બીજ . તાજેતરમાં જ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત એવી જગન્નાથપુરીની રથયાત્રા થઇ, રથયાત્રા માટે ભાવિકો , શ્રધાળુઓ , તમામ ચેનલો સજ્જ પણ એ જ જગન્નાથજીનું ધામ એવું જગવિખ્યાત મંદિર ગમે ત્યારે ધરાશાયી થઇ શકે એવી હાલતમાં છે. ભગવાન રથયાત્રા પર નીકળ્યા હોય ત્યારે ખુદ પોતાના જીર્ણશીર્ણ ઘરની મરામત ભક્તના મહેરામણને અપીલ કરે તો છે બાકી તો આ મંદિરની હાલત વિષે ન તો રાજ્ય સરકાર ચિંતિત છે ન કેન્દ્ર સરકાર.

આ વાત પ્રકાશમાં આવી આર્કિયોલોજીસ્ટના રાજીનામાથી. એનો અર્થ એ થયો કે આ નેક ઓફિસરે માથું ન ઊંચક્યું હોતે તો આજે પણ આર્કિયોલોજી ઓફ ઇન્ડિયા (ASI)એ વારંવાર કરેલી વિનવણીઓ નેતાજીઓના બહેરા કાન પર અથડાઈને પાછી ફરી હોત અને જયારે મંદિરને નુકશાન પહોંચતે ત્યારે આખો ટોપલો એક યા બીજા અધિકારીના નામે ઢોળી દેવામાં આવત. એએસઆઈ વારંવાર સરકારને જણાવી ચૂકી છે કે મંદિરની હાલત નાજુક છે. જો તાત્કલિક પગલા ન લેવાય તો મંદિર ગુમાવવાનો વારો આવશે અને હા, અંદર રહેલા શ્રદ્ધાળુઓના જાનમાલનું જોખમ તો ખરું જ.

આ પત્ર મળતાંની સાથે જ ઓરિસ્સાના મુખ્ય પ્રધાને કેન્દ્રને મોકલી આપ્યો. ચલકચલાણું

b-jagannath-temple
એએસઆઈ વારંવાર સરકારને જણાવી ચૂકી છે કે મંદિરની હાલત નાજુક છે. જો તાત્કલિક પગલા ન લેવાય તો મંદિર ગુમાવવાનો વારો આવશે.

 

પેલે ઘર ભાણું એ ઘાટમાં રીપેરીંગમાં વિલંબની હવે હદ થઇ ગઈ છે.

અધિકારીએ તો રાજીનામું આપીને પોતાની સ્થિતિ સિક્યોર કરી લીધી પણ હકીકતે વાંક માત્ર સરકારોનો નથીEnter a caption.

નાનું બાળક પણ જાણે છે કે આર્કિયોલોજી વિભાગમાં બાબુઓ કઈ રીતે કામ કરે છે. બેદરકાર,આળસુ સ્ટાફ નકશાની જાળવણી સુધ્ધા કરી શકતો નથી. આ વિભાગ માત્ર લોકોમાં જાણીતાં સ્થળ પર જ ધ્યાન આપે છે. બાકી રહી વાત સ્વચ્છતા અને દરકારની. જે આ મંદિરોની મુલાકાત લઇ ચુક્યા છે એમને એ વાતની જાણ તો હોવાની જ કે મંદિરમાં ધાર્મિક વિધિઓને નામે જે દૂધ , દહીં , મધ સાકર મિશ્રિત પંચામૃતના અભિષેક થાય છે અને જ્યાં જુઓ ત્યાં સડેલા ફૂલના ઢગલાં. આ બધાનો અતિરેક પણ એક મહા ત્રાસ છે. એ પથ્થરને પણ કોરી નાખે છે. બાકી હોય તેમ આઠ સદીથી પડતો તાપ ટાઢ તડકો ને વરસાદ.ભવ્ય મંદિરનું બાંધકામ ગમે એટલું મજબૂત હોય પણ કાળની થપાટ સામે કેટલીક ઝીંક ઝીલી શકે ?

મંદિરો પંડા કે પંડિતો સહુ માટે દૂઝતી ગાય છે. પણ કોઈને એની સારસંભાળ રાખવી નથી.

જગન્નાથ પુરીનું મંદિર સ્વયં એક અજાયબી છે. 850 વર્ષ જુનું મંદિરનું નિર્માણ 1161ની સાલમાં ચોલા સામ્રાજ્યના રાજવી અનંતવર્મન દેવ દ્વારા થયું હતું. મુખ્ય મંદિર તો માત્ર ત્રણ છે પણ પરિસરમાં નાનામોટાં મળીને કુલ 31 મંદિરો છે. હિંદુ સ્થાપત્યનો બેજોડ નમૂનો લેખાતું મંદિર ઘણી બધી રીતે અનોખું છે. મુખ્ય મંદિરના શિખર પર એક ચક્ર છે. દૂરથી નાનું દેખાતું એ ચક્ર 20 ફૂટ ઊંચું અને એક ટન વજન. અભિભૂત થઇ જવાય એવું આ મંદિર હવે ધ્વસ્ત થવાને માર્ગે છે એ સાંભળીને હૃદય બેસી પડે.

વાત માત્ર હિંદુ મંદિરોની નથી. વાત છે સરેરાશ ભારતીયની નિસ્પૃહતાની. સરકારની લાપરવાહી અને સરકારી અધિકારીઓની બેદરકારી.

index_neela
મુખ્ય મંદિરના શિખર પર એક ચક્ર છે. દૂરથી નાનું દેખાતું એ ચક્ર 20 ફૂટ ઊંચું અને એક ટન વજન.

ગૌરવશાળી મંદિરો હોય કે સ્થાપત્ય ,પ્રાચીન કિલ્લાઓ , સ્મારકો મોટાભાગના ઓછેવત્તે અંશે લૂણો લાગી ચૂક્યો છે.

જેનાથી ઇન્ડિયાની ઓળખ વિશ્વભરમાં છે એ તાજ મહાલનો દાખલો લો. આગ્રામાં વિકસી રહેલી ઇન્ડસ્ટ્રી સંગેમરમરના તાજ મહાલને કાળો બનાવી રહી છે એવી ફરિયાદ તો જૂની થઇ ચૂકી. છતાં એ માટે કોઈ હલ શોધાયો નથી. જો કે તાજ મહાલ માટે એક વાત આશ્વાનીય છે કે એ એવી કંગાળ હાલતમાં નથી જેવી હાલતમાં ઔરંગાબાદનો બીબી કા મકબરા છે. છતાં , દેશવિદેશથી આટલાં ટુરિસ્ટ આવતાં હોવા છતાં મૂળભૂત સુવિધાને નામે મીંડું છે. તાજમહાલ અને આગ્રાના કિલ્લા વચ્ચે પ્રો પુઅર ડેવલપમેન્ટના નામે રાજ્ય સરકાર સ્કાયવોકની તૈયારી કેટલીય વાર થઇ ચૂકી છે જેમાં 50 કરોડ રૂપિયાની યોજના તૈયાર થઇ ગઈ પણ શાહજહાં ગાર્ડનની હાલત જોવા જેવી છે , એમાં પત્થર પાથરવાના નામે નવ કરોડ રૂપિયા ચાઉં થઇ ચૂક્યા છે. હવે ટૂંક સમયમાં વર્લ્ડ બેન્કે આપેલા બાકીના નાણાં થાળે પાડી નખાશે.

જો તાજમહાલની હાલત આવી હોય તો કુતુબ મિનાર , હુમાયુના મકબરા , તઘલક કિલ્લા વિગેરેની હાલત વિચારી લેવાની .

સ્મારક હિંદુ મંદિર હોય કે મુસ્લિમ મકબરો , દરેક ઐતિહાસિક સ્મારકનું એક અલાયદું સ્થાન હોય છે.

100_0424_
ટુરિસ્ટને ઠીક ખુદ દિલ્હીવાસીઓને જાણ નથી કે દિલ્હીની સૌ પ્રથમ મહિલા શાસક રઝિયા સુલતાનનો મકબરો ક્યાં છે.

100_0448_.jpg

ક્યારેક દિલ્હી જવાનું થાય તો તુર્કમેન ગેટ પાસે નાની નાની ગલીઓ ને બિસ્માર મકાન વચ્ચેથી પસાર થતાં નાની બે મઝાર જોવા મળે. એક જમાનાની મલિકાની કબર આજુબાજુ મકાનોથી ઘેરાયેલી છે. એક કબર રઝિયાની અને અને એક બહેન સાઝિયાની મનાય છે. ASIની દેખરેખ હોવા છતાં હાલહવાલ જોવા જેવા છે.

દિલ્હી , આગ્રા, મુંબઈ , હાલત બધે સરખી છે. એક આશ્વાસનની વાત એટલી છે કે રાજસ્થાને પોતાની ખુમારી જેવા કિલ્લો , મહેલો સાચવી જાણ્યા છે. મહારાણા પ્રતાપનું જન્મસ્થળ એવો કુંભલગઢ કિલ્લો હોય કે પછી ઉદેપુરનો સિટી પેલેસ, વિદેશી ટુરિસ્ટ ઇન્ડિયાની સારી છાપ લઈને જાય એવી જાળવણી માત્ર આ રાજ્યમાં થઇ છે. આમ તો આખા મહારાષ્ટ્રમાં પચાસથી વધુ કિલ્લાઓ છે. પણ , એક કિલ્લો વ્યવસ્થિત હાલતમાં નથી.

 

બાજીરાવ મસ્તાની ફિલ્મ આવી એટલે ઉત્સાહીઓએ દોટ મૂકી શનિવારવાડા જોવા . શનિવારવાડા તો હજી ઠીક ઠીક જળવાયેલી હાલતમાં છે પણ મસ્તાનીબીની કબરના પથ્થર સુધ્ધાં ઉખડી ગયા છે .
પૂણેમાં આ હાલત છે તો આધુનિક મુંબઈ જ્યાંની પ્રજા વરણાગી , અતિ શિક્ષિત મનાતી રહી છે ત્યાં તો હાલત એથી ખરાબ છે. જે એક જમાનામાં પોર્ટુગીઝ રાજધાની હતું ત્યાં મુખ્ય ત્રણ કિલ્લો હતા. એક બાન્દ્રાનો આજે એક કિલ્લો સમ ખાવા પૂરતો બચ્યો નથી. પણ મુંબઈ જે એક જમાનામાં પોર્ટુગીઝ રાજધાની હતું ત્યાં આજે એક કિલ્લો સમ ખાવા પૂરતો બચ્યો નથી. એ કિલ્લો માત્ર દેખા દે છે ફિલ્મોમાં , કાસલ અગૌડા, લોકો તો એનું નામ સુધ્ધાં ભૂલી ગયા છે.
આ કિલ્લો સહુ કોઈએ જોયો હશે પણ ફિલ્મમાં , લવ સીનમાં કે પછી હોરર સીનમાં પણ માહિમ અને વસઈ કિલ્લાઓની પડું પડું થતી રાંગે કહેવું પડે છે અહીં એક કિલ્લો હતો.
કેમ આવી ઉદાસીનતા ? આ વાતનો તો કોઈ જવાબ નથી.
સરેરાશ ભારતીય માત્ર વિદેશમાં જઈને બીજાના સ્મારકોના થતાં જતનની ગુલબાંગ મારી શકે છે પણ જયારે ઘરઆંગણે આવી કોઈ જવાબદાર નાગરિકની ફરજની વાત આવે ત્યારે પાનની પિચકારી મારીને પૂછે છે : એમાં મારે શું ?

છેલ્લે છેલ્લે
જમીન હૈ ન બોલતી
જહાં દેખકર મુઝે નહીં જબાન ખોલતા
નહીં જગહ કહીં જહાં ન અજનબી ગીના ગયા
કહાઁ કહાઁ ન ફિર ચૂકા દિમાગ દિલ ટટોલતા
કહાં મનુષ્ય હૈ કી ઉમ્મીદ છોડકર જીયા
ઇસીલિયે ખડા રહા કી તુમ મુઝે પુકાર લો

નયી ઉમ્ર કી નયી ફસલ

થોડા સમય પહેલા ગોસિપભૂખ્યા મીડિયાને એક નવી આઈટમ મળી , એ હતી સલમાનખાને  એક પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં કરેલી વાત, રોજ નવી રમણીઓ સાથે નામ જોડતાં આ અભિનેતા એ જાહેરમાં કહ્યું કે એને  પિતા તો બેશક બનવું છે પણ એ માટે લગ્ન મંજૂર નથી. લોકોનું એટલે કે સામાન્ય સમજણ ધરાવતા લોકોનું પહેલું રિએક્શન એ હતું કે લગ્ન વિના બાળકનો  પિતા ? એમ પિતા બનવું કઈ રીતે શક્ય છે ?પણ એ બિલકુલ શક્ય છે એ વાત સાબિત કરી બતાવી તુષાર કપૂરે. એક અન્ય બૉલીવુડના હીરોએ. 

જિતેન્દ્રના દીકરાને નામે વધુ ઓળખાતા એવા બૉલીવુડ અભિનેતા નું પિતા બનવું. આમ તો પિતા બનવામાં કોઈ ધાડ મારવાની હોતી નથી પણ આ વાત સમાચાર બની કારણ કે તુષાર કપૂર પિતા બન્યો સરોગસી ટેક્નોલોજીથી. જે મુખ્યત્વે સંતાનવિહોણાં યુગલોને માટે જાણીતી સેવા છે. 
સંતાન પેદા કરવા અસમર્થ પતિ કે પત્ની એકમેકની સહમતિથી આ સિસ્ટમનો લાભ લે છે. એકલા , અપરિણીત પુરુષો પણ આ રીતે પિતા બનવાનું પસંદ કરે છે એ વાત ખાસ પ્રકાશમાં આવી નહોતી જે તુષાર કપૂરના કિસ્સા પછી આવી છે. 
વિદેશમાં આ આખી વાતને એક તંદુરસ્ત વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. લગ્ન જેવા બંધનમાં બંધાવું ન હોય પણ વાત્સલ્યથી વંચિત ન રહેવું હોય તો પોતાના અંશને આ ધરતી પર લઈ આવવાની વાત કોઈ ગુનો નથી. પણ , આટલી સહજ વાત આપણે ત્યાં એટલી સહજતાથી સ્વીકારાતી નથી. પછી એ સ્ત્રી માટે હોય કે પુરુષ માટે  . ભારતમાં કહેવાતાં સંસ્કાર ને સંસ્કૃતિને નામે જે વેવલાઈ ને દંભ પોષાય છે તેનો જોટો કદાચ દુનિયાભરમાં ન જોવા મળે. એટલે જ આપણે ત્યાં સારા કામ માટે પણ થતા પ્રયાસોને તંગ ભૃકુટિવાળી નાજારોનો સામનો કરવો પડે છે. સિંગલ મધર કે સિંગલ ફાધર બનવું જાણે કોઈ પાપ હોય તે રીતે જોવામાં આવે છે. જોવાની ખૂબી એ છે કે આ છતાં જો સિંગલ પેરેન્ટ બનવાની હિમ્મત કોઈએ દાખવી હોય તો એ પુરુષ નહીં સ્ત્રી છે.
કુંવારી માતા બનવાની હિમ્મત દાખવનાર નીના ગુપ્તા ને સારિકા કે પછી બાળકી દત્તક લેનાર સુષ્મિતા સેન , નામાંકિત પબ્લિકેશનના માલિક નરી હીરા સિવાય સમ ખાવા પૂરતો એક બનાવ નહોતો કે જેમાં પુરુષે સિંગલ પેરેન્ટ બનવાની આવી પહેલ કરી હોય.  
કારણ ગમે તે હોય વાસ્તવિકતા વરવી હોય છે. એમાં પણ ખાસ કરીને ઇન્ડિયામાં  . પણ, લાગે છે હવે એમાં પણ પરિવર્તન આવતું જાય છે. 
મુંબઈમાં તો ઇન્ફર્ટિલિટી સેન્ટર્સની કંઈ કમી નથી પણ ગુજરાતના આણંદે તો એમાં બાજી મારી લીધી હતી. વિદેશોમાં પણ સરોગસી સેન્ટર તરીકે આણંદનું નામ ભારે ગાજ્યું હતું. વિદેશમાં અને હવે મુંબઈમાં જે રીતે એકલા પુરુષોને પિતા બનવાના કોડ ઉપડ્યા છે એમ ગુજરાતમાં એકલવીર પિતા બનવાની ઈચ્છા પ્રગટ કરે છે કે નહીં એ તો જાણવા મળ્યું નથી પણ પચરંગી મુંબઈમાં એકલવીર પિતાઓની સંખ્યા વધતી જાય છે. 
મુંબઈની પ્રખ્યાત હોસ્પિટલ સાથે સંકળાયેલા એકે નામી ડોક્ટરે જણાવ્યું હતું કે એક સમય હતો કે અમારી પાસે નિઃસંતાન દંપતીઓ અને એકલી સ્ત્રીઓ સરોગસી ટેક્નિક દ્વારા આવતી હતી. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આ ચિત્ર ધરમૂળથી બદલાઈ રહ્યું છે. હવે દર વર્ષે લગભગ દસેક પુરુષો તો પિતા બનવાના હેતુથી આવતા જ હોય છે. જેમાંથી મોટાભાગના પુરુષો નિઃસંતાન , ડિવોર્સી હોય છે.હવે એમાં પણ એક નવું  ઉમેરાયું છે અને તે છે કુંવારા પુરુષો. અપરિણીત , લગ્નના બંધનથી પર રહેવા ઇચ્છુક પુરુષો પણ પિતા બનવાની ઈચ્છા તો ધરાવતા જ હોય છે. મોટાભાગના પુરુષો ક્યાં ડિવોર્સી હોય છે કે પછી લગ્નના નામથી દાઝેલા , એ લોકો પોતાના માતાપિતા સાથે આ છે. એમને ડોક્ટરને ખાતરી આપવાની હોય છે કે બાળકના ઉછેરમાં તેમને માતાપિતા કે કુટુંબીઓનો સહયોગ મળશે. એમની ઉંમર 30થી 35 વર્ષની વચ્ચે હોય છે. એકવાર ડોકટર પાસે આવે એટલે જોબ વર્ક કરી આપવાને બદલે નામાંકિત ડોક્ટરો આ લોકોની પ્રોફાઈલ ચેક કરે છે. એમની માસિકઆવક થી લઈ ઘરનું વાતાવરણ અને બાળકની સિક્યોરિટી સુધ્ધાં , અલબત્ત તમામ ફર્ટિલિટી સેન્ટર્સ આટલા ઊંડાણમાં ઉતરીને તપાસ કરતા હોય એ વાત જરા વધુ પડતી છે પણ દાવો તો એવો જ થાય છે. 
આ તમામ બાબતોને એટલે ધ્યાનમાં રાખવી પડે છે કારણ કે જો આ આખી વાત કાયદાકીય દાવપેચમાં ફસાય તો ડોકટરોનું તેમના સેન્ટર્સનું નામ ખરાબ થઈ જાય. એની પાછળનું મૂળ કારણ એ પણ ખરું કે ભારતમાં સરોગસી કે પછી આસિસ્ટેડ રીપ્રોડક્ટીવ ટેક્નોલોજી માટે કોઈ સખત કાયદા નિયમન અસ્તિત્વમાં નથી.  બાયોમેડિકલ રિસર્ચની સુપ્રીમ ગણાતી સંસ્થા ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ  રિસર્ચ (ICMR)ની માર્ગદર્શિકા પ્રમાણે સરોગસીનો આશરો માત્ર ને માત્ર નપુસંક પુરુષ કે વંધ્યા જ લઈ શકે છે. આ જ નિયમને કારણે ઘણાં સ્ત્રી પુરુષો સરોગસીના નામ વિશે વિચારતા સુદ્ધાં નથી.
પ્રશ્ન તો એ થઈ શકે કે વેલ સેટલ્ડ , તંદુરસ્ત , સુશિક્ષિત પુરુષો લગ્ન વિના પિતા બનવા ઈચ્છે એ પાછળ લોજીક શું હોય શકે ? જ્યારે પણ આ વાત નીકળે ત્યારે તંદુરસ્ત પુરુષની શારીરિક માનસિક હાલત સામે પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ લાગી જાય છે. સરેરાશ ભારતીય માનસ બીમાર છે. કુંવારી કન્યા માટે હજી થોડીઘણી સહિષ્ણુતા ખરી પણ પુરુષ માટે હરગિજ નહીં  . મોટી ઉંમર સુધી અપરિણીત રહેનાર પુરુષ સાથે સમલિંગી કે પછી નપુંસક જેવા અપમાનિત શબ્દ જોડાય જાય છે. હકીકતે તો આજકાલ યુવાનો લગ્નના નામે આટલા ગભરાય છે કેમ એ કારણ શોધવું જોઈએ  . 
એ પાછળના લોજીક , કારણો , તારણો સમજવા હોય તો ફેમિલી કોર્ટના આંકડા તપાસવા પડે. 
સ્ત્રી સશક્તિકરણની વાત સારી લાગે છે અને એ બદલાવ બિલકુલ માન્ય રાખવો રહ્યો પણ એ સાથે આવતી આડઅસર પણ મને કે ન ગમે સ્વીકારવી રહી. મોટાભાગના મોટા શહેરોમાં અને મહાનગરોમાં પતિ પત્ની બંને કમાતાં હોય કે ન હોય સુશિક્ષિત સ્ત્રી હવે પોતાની જવાબદારી અને હક્ક સુપેરે સમજે તો છે પણ બજાવે છે માત્ર ને માત્ર હક્ક  . આ તમામ  ફેમિલી કોર્ટની ફાઈલમાં રહેલી દાસ્તાનો છે. 

પતિના ઘરે આવ્યા પછી પોતાની આવક પોતાની અને પતિની આવક સહિયારી એવું લોજીક ભણીને આવેલી છોકરીઓ માત્ર હક્ક જતાવી જાણે અને ફરજ નહીં ત્યારે એનું પરિણામ કલ્પી લેવાનું હોય. વાત અહીં અટકતી નથી. વોટબેન્ક અંકે કરવા રાજકીય પક્ષો વચ્ચે પણ હોડ લાગે છે. એક પક્ષે તો નારી સુરક્ષા માટે એવી મોટી વાતો કરી દીધી કે છૂટાછેડા થાય તો પરણેતર દસ વર્ષની હોય કે દસ દિવસની, પતિની મિલ્કતની ભાગીદાર બની શકે  . અને આ માત્ર હિન્દુ માટેની જોગવાઈ હતી. જોવાની ખૂબી તો એ છે કે આ સાંભળીને  દીકરીના માબાપ તો ગેલમાં આવી ગયા પણ એ ભૂલી ગયા કે દીકરી સાથે ભગવાને દીકરો પણ તો આપ્યો છે   … એ વાત જૂદી છે કે આ વાત હવા પકડે એ પહેલા જ એ સરકારે જવું પડ્યું પણ એનાથી એક ખોટો સંદેશ દેશના યુવાનોમાં જરૂર ગયો છે. 

રખે ને આવા કોઈ તઘલખી કાયદા આવે તો ? વિદેશમાં લગ્ન પહેલા પ્રિ ન્યુપ એટલે કે કરાર કરવાની જોગવાઈ છે જેમાં પતિ પત્નીના બંનેના હિતનું રક્ષણ થઈ શકે  . દુર્ભાગ્યવશ  ભારતની ન્યાયિક પ્રક્રિયા  લગ્ન પહેલા થતાં કરારનને માન્ય રાખતી નથી.આ હવાએ ઘણાં યુવાનોના મગજમાં ડર પેદા કરી દીધો છે. પરિણામ નજર સામે છે કે દિનબદિન લગ્ન વિષે અનિર્ણાયકતા વધતી રહી છે પણ પિતા બનવા ઇચ્છુકોની સંખ્યામાં વધારો થતો જાય છે. 

માણસ અને સમાજ એકમેક માટે છે. સમયની સાથે માણસ ને સમાજ બંને એક ઉત્ક્રાંતિવાદના પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ભાગીદાર બનતા જાય છે. 

લગ્ન વિના પિતૃત્વ  , લગ્ન વિના માતૃત્વ  નવા કઈ પ્રકારના સમાજનું સર્જન કરી રહ્યું છે એના ફળ અઢી દાયકા પછી ખબર પડશે ને !!

છેલ્લે છેલ્લે :



અકસે ખૂશ્બુ હું , બિખરને સે ન રોકે કોઈ 

ઔર બિખર જાઉં તો મુઝ કો ન સમેટે કોઈ  …

~ પરવીન શાકિર