સેન્ટ્રલ એશિયાનું માણેક : ઉઝબેકિસ્તાન

Registan-Samarkand-Uzbekistan

હિન્દુસ્તાનની તારીખ તવારીખમાં કોતરાઈ ગયેલા મુઘલ રાજથી કોણ અજાણ હોય શકે ?
બાબર , હુમાયું , અકબર, જહાંગીર , શાહજહાં ને ઔરંગઝેબ એકેય નામ અજાણ્યું લાગે છે ?
લગભગ ત્રણ શતાબ્દી સુધી રાજ કરનાર આ તૈમુર ડાયનેસ્ટી આવી ક્યાંથી એવો પ્રશ્ન થાય તો તેના મૂળ છે ઉઝબેકિસ્તાનમાં , તાશ્કંત , સમરકંદ બુખારામાં .જોવાની ખૂબી એ છે કે હિન્દુસ્તાનમાં મુઘલોની છ સાત પેઢીના નામ સહુકોઈને યાદ છે પણ મૂળ ઉઝબેક વંશના તૈમુર વિષે તો ઉઝબેક પ્રજા જાણે છે પણ એ લોકોને અકબર કે ઔરંગઝેબ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. એ પ્રજા માટે હુમાયુ અને તે પછીના તમામ હિન્દુસ્તાની છે.unnamed (6)

રશિયાની લોખંડી તાકાત કહો કે જે પણ હોય તે તાશ્કંતમાં ન તો કોઈ કટ્ટર મુસ્લિમ જોવા મળે ન ગલીને નાકે બાંગ પોકારતી મસ્જિદો. જો યાદ ન હોય કે આ ઇસ્લામિક દેશ છે તો રશિયામાં જ ઘૂમી રહ્યા હોવાની પ્રતીતિ થાય. એક સરખા રસ્તા , એક સરખા મકાનો , હા, હવે ક્યાંક ક્યાંક પોશ વિલા નજરે ચઢે , જેના માલિક ક્યાં તો રશિયામાં સ્થાયી હોય કે પછી અમેરિકામાં .

 

તાશ્કંતનું પડે એટલે પ્રત્યેક ભારતીયને લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીનું સ્મરણ થાય. જયારે ઉઝબેકિસ્તાન યુએસએસઆરનો ભાગ હતું ત્યારે તાશ્કંત મંત્રણા દરમિયાન શાસ્ત્રીજીનું આકસ્મિક રહસ્યમય નિધન ભારતીયોએ યાદ નથી રાખ્યું પણ આજે પણ તાશ્કંતમાં એક મુખ્ય માર્ગનું નામ લાલ બહાદૂર શાસ્ત્રી માર્ગ છે , એટલું જ નહીં ત્યાં એમની પ્રતિમા પણ છે અને સૌથી પ્રભાવિત કરતી વાત એ છે કે ટુર ગાઈડ સહુ પહેલા શાસ્ત્રીજીનો જ્યાં ઉતારો હતો એ હોટેલથી સિટી ટુરની શરૂઆત કરે છે.

તાશ્કંતમાં બીજું જાણીતું નામ હોય તો તે છે રાજ કપૂર , એક હોટેલે તો પોતાની એક રેસ્ટોરન્ટનું નામ જ રાજ કપૂર રાખ્યું છે. એ સિવાય ઓળખ છે વિશ્વભરમાં ઇન્ડિયાને પંકાતું કરનાર બ્રાન્ડ એમ્બેસેડરથી.unnamed (1).png5

ચહેરા પરથી ઇન્ડિયન જાણીને મળતાવડા લોકો અભિવાદન કરે :આર યુ ફ્રોમ ઇન્ડિયા ? ‘અમિતા બચન (અમિતાભ નહીં અમિતા ,બચ્ચન બોલવું અશક્ય છે) , શાહરુખ ખાન , સલમાન ખાન …..’

હિન્દી ફિલ્મોએ પોતાની આગવી ઓળખ તો આખી દુનિયામાં બનાવી જ છે, પણ હવે એમાં એક નવું નામ ઉમેરાયું છે, પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીનું. કેન્યા જાઓ કે ટર્કી કે પછી બાલી કે ઉઝબેકિસ્તાન મોદી આમલોકોમાં જાણીતા છે , ફિલ્મસ્ટારની જેમ. ખરેખર હેરત કરનારી વાત છે.

આ પ્રવાસ માટે પાંચ દિવસથી સાત દિવસ પૂરતા છે. દેશ નાનકડો છે. કુલ વસ્તી જ છે ત્રણ કરોડની , એટલે કે મુંબઈ દિલ્હી ભેગા કરો એટલી વસ્તી એક દેશની છે. સ્વાભાવિક છે ન તો કોઈ બહુમાળી મકાનો હોય ન કોઈ ભીડભાડ . પારસીઓનો તહેવાર નવરોઝ એમનો મુખ્ય તહેવાર, એટલે લાગ્યું કે કદાચ રજાનો માહોલ હશે પણ આખી ટ્રીપ દરમિયાન સુમસામ રસ્તા જ નજરે પડ્યા , ન હોર્ન ના ટ્રાફિક , એને શહેર કહેવાય ?

સૂમસામ ગલીઓ ને નાના નાના મકાનોની બહાર મહોરી રહેલા ચેરી બ્લોસમ ને મેપલ . વસંત બેસી રહી હતી એટલે સફરજન ને જરદાલુ ના ઝાડ પર ફૂટી રહેલી કૂંપળો …હવામાં ઓક્સિજનનું લેવલ તમારા ટેરવાં પર અને નખમાં વ્યાપેલી રતાશથી માપી શકાય .તાશ્કંતમાં શું જોવાનું છે એ વિશેનું લિસ્ટ તો મળી જાય પણ એમાં કેટલા ફીચર મસ્ટ કરીને માર્ક કરવા એવી પરેશાની હોય તો એમાં સહુથી પહેલા સ્થાને આવે ચીમગન માઉન્ટન અને ચર્વાક લેક.ChimgonSkiResort

મિની સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ કહી શકાય એવા ચીમગન પર્વત પ્રમાણમાં ભીડભાડથી મુક્ત છે પણ શહેરીકરણથી મુક્ત નથી. સ્નો રાઈડથી લઈને કેમલ સફારી , ડબલ હંપવાળા ઊંટ ને અરબી ઘોડા , કેબલ કાર રાઈડથી પહાડની ઊંચાઈ પાર પહોંચવાની મજા આંખને ઠંડક સાથે દિલમાં થોડી ગભરામણ કરાવી નાખે ખરી. કારણ છે કેબલ કાર પ્રમાણમાં જુનવાણી છે. હાઈફાઈ શબ્દ સાથે કોઈ લેવાદેવા ન હોય એવી. જે દેશની આર્થિક હાલતનું પ્રતિબિંબ પડે ખરી. જોવાની વાત તો એ છે કે 1991માં રશિયાથી છૂટાં પડેલા આ દેશના લોકો ભારે આશાવાદી છે. એટલું જ નહીં ધર્માંધ નથી બલ્કે ત્રાસવાદીઓ માટે કોઈ જગ્યા ન હોય તેમ પાકિસ્તાની પાસપોર્ટ ધરાવનારની એન્ટ્રી પર પ્રતિબંધ છે. જોવાની ખૂબી એ છે કે ઉઝબેકિસ્તાનની એક સરહદ અફઘાનિસ્તાનને જોડે છે તે છતાં આ tashkent1-620x245.jpgનીતિ અમલી રાખવી ખરેખર તાજ્જુબીભરી છે.

ઇતિહાસના પ્રેમીઓને તાશ્કંત કરતા વધુ રસ સમરકંદ અને બુખારામાં પડે છે. મોટાભાગના ટુરિસ્ટ આખી ટ્રીપ લગભગ આ બે શહેરોમાં જ કરે છે.

એક સમયે સમરકંદ એ ઉઝબેકિસ્તાનનું મુખ્ય શહેર હતું. સિલ્ક રોડનો એક મણકો. સિલ્ક રોડ એટલે કે ચીનથી પર્શિયા ,હિન્દ ,અરબસ્તાન ,ઇજિપ્તથી થઇ યુરોપ પહોંચતો ટ્રેડ રૂટ.જેમાં મરીમસાલાથી લઇ રેશમ , ચા , અફીણ , મોતી , અરબી ઘોડાંનો વ્યાપાર મુખ્ય હતો. સમરકંદ વિશ્વવ્યાપારનું કેન્દ્ર હતું , ત્યાં વિકસેલી સાંસ્કૃતિક અને કળાના નમૂનારૂપ કેલિગ્રાફી કરેલી ઇમારતો અને પિરોજી રંગના મિનારા ગવાહ છે. સમરકંદ ઇસ્લામિક શિક્ષણનું કેન્દ્ર મનાય છે જ્યાં સદીઓ જૂની પ્રભાવશાળી ઇમારતોમાં મદ્રેસા ચાલે છે. એ સાથે ટુરિસ્ટ માટે એક આકર્ષણ છે તૈમુરનો મકબરો . કળા કારીગીરી

3620910826_c199cc4054_z

નો આબાદ નમૂનો છે.મસ્જિદ, મદ્રેસા અને અન્ય ઐતિહાસિક ઇમારતોસહિત આખા સિટીને યુનેસ્કોએ એને વર્લ્ડ હેરિટેજમાં દરજ્જો આપ્યો છે.

વિદેશી ટુરિસ્ટના કેમેરાની ક્લિક ક્લિક પૂરી ના થાય ત્યાં ભારતીય (ગુજરાતી એમ વાંચો) ટુરિસ્ટ એક ખાસ માર્કેટમાં જવા ઊંચાનીચા થઇ જાય. એ છે સાયેબ બાઝાર, ટિપિકલ આરબ બાઝાર હોય એમ. જ્યાં જુઓ ત્યાં જાત જાતના ભાત ભાતના સુકામેવાના ખડકલાથી શોભતું , મમરો બદામ રૂ 500 પ્રતિ કિલો , અખરોટ 700 રૂપિયે સાંભળીને દંગ રહી જવાય ..ઘડીક થાય કે બદામ , અખરોટ થી લઇ જરદાલુ , અંજીર , કિશમિશ, કેસર બધું પચાસ પચાસ કિલો લઇ લેવું જોઈએ . પ્રશ્ન વેઇટ લિમિટનો થાય એટલે મોટાભાગના ભારતીયો વિલાયેલા મોઢે નિસાસા નાખીને માત્ર દસ પંદર કિલોની ખરીદી કરીને સંતોષ માની લે છે.


દેશ નાનો છે ગરીબ છે છતાં લોકો ખુશહાલ ને સંતોષી છે. દેશ ગરીબ છે પણ ચોખ્ખાઈ આંખે ઉડીને વળગે એવી છે. નાના ને ગરીબ દેશમાં હાઈ સ્પીડ ટ્રેઈન . તાશ્કંતથી સમરકંદ વચ્ચેનું 344 કિલોમીટરનું અંતર માત્ર બે કલાકમાં પહોંચી શકાય છે. ટ્રેનનું ભાડું છે લગભગ એક લાખ સોમ , જેનો ઉચ્ચાર સુમ થાય છે. એક લાખ સાંભળીને ચોંકી જવાની જરૂર નથી , એક લાખ સુમ એટલે આપણાં હજાર રૂપિયા .

જો કે બેંકમાં અને બહાર માર્કેટમાં ફોરેન કરન્સીના અલગ ભાવ ચાલે છે. પહેલીવાર એવું જોવા મળ્યું કે શેરી શેરીએ લોકો ચલણી નોટના થપ્પાં પ્લાસ્ટિક બેગમાં ભરીને ઉભા હોય. એ પછી કોઈ મોલ હોય કે બજાર, જાણે દર બીજો માણસ મની એક્સચેન્જર હોય છે.
ઉઝબેકિસ્તાનના ચલણને ધ્યાનમાં રાખીએ તો ગરીબી અને બેહાલી નજરે ચડવી જોઈએ પણ એવી કોઈ વાત નજરે તો ન ચઢી. લોકો સાદગીભર્યું સંતોષી જીવન જીવે છે. હા, એમને માટે સહુથી મોટી નવાઈનો વિષય છે કે ખરેખર કોઈ માણસ માંસ ખાધા ભાજીપાલા પર (વેજિટેરિયન) આખી જિંદગી કાઢી શકે ? મરી ન જાય ?

અમને ઓથેન્ટિક ઉઝબેક ફૂડ ટેસ્ટ કરવું હતું એ મુરાદ તો વેજિટેરિયન હોવાથી પૂરી ન થઇ પણ વચ્ચેનો માર્ગ નીકળી શકે એમ હતો.એમના નોન (નાન ), ગ્રીક સેલડ , સાર ક્રીમ ,ટોમેટો શોરબા , રાઈસ , બટાટાનું કોઈક સ્પેશિયલ વાનગી , આઈસ ટી અને આઈસ્ક્રીમ આ થયું વેજિટેરિયન ફૂડ. સહુથી મોટી સ્પેશિયાલિટી છે ઉઝબેક નોન (નાન ), અને જિંદગીમાં ન ,માણ્યાં હોય તેવા તાજાં શાકભાજી , નાન જે દેખાવમાં જ ભારે લોભામણાં હોય છે અને એ ગૃહિણી ઘરમાં ન બનાવતાં બેકરીમાંથી જ ખરીદે છે. નાની મોટી સાઈઝમાં એ ખાસ આકારના પીરસાય તે પહેલા તાકીદ કરી દેવાય છે કે એ નાન ભૂલેભોગે પણ ઉલ્ટા ન મુકવા. એ અત્યંત ગંભીર અપશકુન લેખાય છે. વેજિટેરિયન લોકો માટે કદાચ ખાવાપીવામાં તકલીફ થઇ શકે જો બરાબર રીતે સમજાવી ન શકો તો , અને ત્યાંનું લોકલ ફૂડ ખાવું હોય તો વ્યવસ્થિતપણે સમજાવવું જરૂરી છે. વેજિટેરિયન લોકો માટે એક ખાસ વાનગી છે માંશાકીચરી , આપણી ખીચડી જેવી ખીચડી પણ દાળ ને ચોખા નહીં, પૂરાં સાત પ્રકારના ધાન્ય ને દાળ સાથે પાણી અને દૂધમાં ચઢવેલી હોય છે. સાથે તાજાં શાકભાજી પણ મિક્સ કરવામાં આવે છે. ખરેખર આ કીચરી નવરોઝ સ્પેશિયાલિટી છે.


અક્બરનામામાં અન્ય સંદર્ભગ્રંથમાં આવતા ઉલ્લેખ પ્રમાણે અકબરના માનીતા ભોજનમાં ખીચડી અવ્વલ સ્થાને રહેતી, એટલે ખીચડીનું મૂળ હિન્દુસ્તાની હશે કે પછી ઉઝબેકી એવો પ્રશ્ન જરૂર ઉઠે.
નવરોઝ પારસી તહેવાર છે. એટલે કે પર્શિયાનો , ઉઝબેકિસ્તાનનો રાષ્ટ્રીય તહેવાર છે. કારણ એટલું જ કે પર્શિયન લોકો પર તુર્કમેનિસ્તાન, મોંગોલના આક્રમણે સંસ્કૃતિનું કોકટેલ કરી નાખ્યું છે. એટલે નાગરિક ભલે ઉઝબેક હોય પણ એમના ફીચર્સ મોંગોલિયન પણ હોય શકે અને પારસી જેવા પણ , અને હા , તુર્કી પ્રજા જેવા શાર્પ પણ.

ઇતિહાસપ્રેમીઓ માટે , પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય માણી શકે એ લોકો માટે ઉઝબેકિસ્તાન સસ્તું ભાડું ને સિદ્ધપુરની યાત્રા છે. જો શોપિંગની મગજમારી વિનાની બસ ટુર કરવી હોય તો શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ ,દિલ્હીથી માત્ર સાવ બે કલાકની ફ્લાઇટ તમને તાશ્કંત પહોંચાડી દે છે. વિન્ડોમાંથી એક નજર નાખો તો નીચે પથરાયેલા હિમાચ્છદિત પહાડો આપણને વિચારવા મજબૂર તો જરૂર કરી દે કે આજથી હજારો વર્ષ પૂર્વે ટર્ક, મોંગોલ અને તૈમુર આ હિમરણ કેમ કરીને પાર કર્યું હશે ?

કઈ રીતે જવું :
દિલ્હી થી તાશ્કંત ઉઝબેકિસ્તાન એરની ડાયરેક્ટ ફલાઇટ છે.
તાશ્કંતથી સમરકંદ માટે હાઈ સ્પીડ ટ્રેન , બે કલાક (જેનું રિઝર્વેશન પહેલેથી કરાવવું જરૂરી છે. ) અન્યથા ટેક્સીથી પણ પહોંચી શકાય જે સફર લગભગ ચારથી પાંચ કલાકની રહે છે.
તાશ્કંતથી બુખારા અંતર છે 600 કિલો મીટર , એ માટે હાઈ સ્પીડ ટ્રેન વધુ યોગ્ય રહે છે.
સમય : જૂન થી ઓક્ટોબર , ઉનાળામાં ટેમ્પરેચર 42 થી 42 પર પહોંચે છે અને શિયાળામાં માઇનસમાં.

હેપ્તનેશિયા ટુ મુંબઈ વાયા બોમ્બે

એક સાંજ છે. અમારી કાર સી લિંક પસાર કરી બાંદરા જઈ રહી છે, માત્ર દસ મિનિટમાં , જે અંતર સામાન્યરીતે વર્લીથી પહોંચતા એક કલાક લાગતો હતો એ દસ મિનિટમાં સમેટાઈ ગયું છે. એક તરફ નજર ચડે છે દક્ષિણ મુંબઈનો શાંઘાઈની વરવી પ્રતિકૃતિ જેવો નઝારો . બીજી તરફ સામે કિનારે નજરે ચઢે છે વરલીનું કોલીવાડા , માછીમારોનું એ જ વર્ષોના કોશેટામાં ઢબુરાઇને શ્વસી રહેલું ગામ.જેને જોઈને લાગે છે કે મુંબઈ પાર વહેતી હવા આ ગામને સ્પર્શ્યા વિના જ પસાર થઇ જતી હશે.
આ છે આજનું મુંબઈ ,21મી સદીનું વર્ડક્લાસ બનાવના હવાતિયાં મારતું , થાકતું , હારતું છતાં મક્કમતાથી આગેકૂચ કરવા ઝઝુમતું ….

આજે મુંબઈની ઓળખ બોલિવૂડથી છે , પચરંગીપણાંથી છે. વસ્તીથી ફાટફાટ થઇ રહેલા આ મહાનગરીને જોતાં 350 વર્ષ પૂર્વે મુંબઈના ગવર્નરે ભાખેલું ભાવિ તાજું થઇ આવે. ઈ.સ 1669ની સાલ અને એ વખતે અંગ્રેજ ગવર્નર જતા જિરાલ્ડ ઑન્જીયર. એમના શબ્દો હતા : આ જગ્યાને મહાનગર બનાવવાનું નિયતિએ મન બનાવી લીધું છે. જો એ વખતનું મુંબઈ જોયું હોય એ કદાચ જિરાલ્ડ ઑન્જીયરને પાગલ સમજી બેસે!!

જિરાલ્ડ ઑન્જીયરે એવું તો શું જોઈ લીધું હશે આ સાત વગડાઉ ટાપુની સૃષ્ટિમાં ? પણ, એ દીર્ઘદ્રષ્ટા અંગ્રેજ ઓફિસરની દૂરંદેશી , સૂઝબૂઝને સલામ આપવી જ પડે.
અહીં એવી કોઈ નાની મોટી , જાણીતી , અતિજાણીતી , સાવ અજાણી વાતોનો ખજાનો વહેંચવાનો પ્રયાસ છે.
કોઈ પાસે શેર કરવા જેવી એવી કોઈ વાત , પિક્ચર્સ , ડોક્યુમેન્ટ્સ કે કિસ્સા હોય તો જરૂરથી મોકલશો .
pinkidalal@gmail.com પર.

તો બસ મળીશું અહીં જ …મન ચાહે ત્યારે …. ડિજિટલ દુનિયાને ક્યાં સમય , સ્થળ કે સંજોગોની પાબંદી નડે છે !!

જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ

bhuj_aina_mahal_001
કચ્છની મુલાકાતે હો તો ભુજ તો યાદી પર હોવાનું જ .. ભુજમાં જોવાલાયક સ્થળમાં બહુ ગાજેલો વિજયવિલાસ પેલેસ તો ખરો જ . બહુ ગાજેલો એટલે કહ્યું કે આમિર ખાનની લગાન અને હમ દિલ દે ચુકે સનમના થોડા શોટ્સ અહીં ફિલ્માવાયા હતા. ખરેખર તો મહેલની જેવી જાળવણી થવી જોઈએ એવી તો હરગીઝ થઇ નથી. એમાં પણ 2001માં આવેલા કચ્છના ભૂકંપે તો હાલત વધુ ખરાબ કરી હશે એવું ધરી લેવું પડે. વિજય વિલાસ પેલેસમાં બીજો માળ રાજવી દ્વારા હજી વપરાશમાં લેવાતો હોવાથી મુલાકાતી માટે બંધ છે. પણ સૌથી વરવી હાલત તો સામે રહેલા પ્રાગ મહેલની છે. ભૂકંપે એની હાલત એટલી દયનીય કરી નાખી છે કે એ મુલાકાતી માટે બંધ કરી દેવાયો છે.
જોવા જેવી લિજ્જત તો વિજયવિલાસ પહેલાના આઈના મહેલની છે. એકવાર સમયનો અભાવ હોય તો પણ આઈના મહેલ ચૂકવા જેવો નથી. મોટાભાગના સહેલાણી એનું કદ અને બાહરી દેખાવ જોઈને અંદર જવાની તસ્દી લેતા નથી. એ લોકોને ખબર નથી કે એમને શું જોવાનું ગુમાવ્યું છે. 18મી સદીમાં બનેલો મહેલ ખરેખર તો ઈન્ડો વેસ્ટર્ન શૈલીનો ફ્યુઝન છે. પરંતુ ડોક્યુમેન્ટેશન પ્રમાણે 1761માં નિર્માણ થયેલો આ મહેલ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટે નથી બાંધ્યો બલ્કે ત્યારના રાજવી રાવ લખપતજીએ કોઈ વિદેશી આર્કિટેક્ટને રોકીને નહીં બલ્કે સ્થાનિક મિસ્ત્રી કહેવાય તેવા રામસિંહ માલમને જવાબદારી સોંપી હતી.01_1443940886
280 વર્ષ જૂનો મહેલ ખરેખર ભવ્ય છે. સાચૂકલો આઈના મહેલ , જ્યું જુઓ ત્યાં સોને રસાયેલાં આઈનાથી લઇ કારીગીરીનો સ્પર્શ છે. મહારાજાનો શયનખંડ સહેલાણી માટે ખુલ્લો છે. લો લેવલ પલંગના નક્કર સોનાના પાયા સૌથી મોટું જોણું સમજાય છે, પણ ખરેખર તો જોવા જેવી વાત કલારસિકતાના પૂરાવાઓની છે.
રાજવી ખરેખરા અર્થમાં કલારસિક હશે એનો પુરાવો આપવા છે નિર્માણ થયેલો એક ખાસ સંગીત વિભાગ . વચ્ચે રાજા અને વાદ્યકારો, નર્તકી માટેની જગ્યા અને એની ચારે તરફ ફુવારા જે અમને મળેલી માહિતી પ્રમાણે આજે પણ વર્કિંગ કન્ડિશનમાં છે.

દિવાલો આઈનામઢી હોય એટલી ઓળખ પૂરતી નથી , જ્યાં જુઓ ત્યાં ઓરિજિનલ સ્ટેઇન્ડ ગ્લાસ , રંગીન કાચનો ઉપયોગ થયો છે. આરસપહાણની કાલા કારીગીરી પર મોટાભાગના આઈના ગોલ્ડપ્લેટેડને હવે સમયના ઘસરકા લાગ્યા જરૂર છે પણ પ્લેટિંગ સોનાનું હોવાથી એમની ખૂબસૂરતી થોડી ઝાંખી પડી છે જરૂર છે પણ ગરિમાપૂર્ણ રહી છે. આયનામહલના થીમ પ્રમાણે આખા વાતાવરણને ઉજાસથી ભરી દેવા માટે માત્રને માત્ર એક દીપક કે મીણબત્તી જરૂરી બનતી . એક દીવાના પ્રકાશથી આખો મહેલ ઉજાસથી ભરાઈ જાય તે એંગલમાં અરીસા ગોઠવાયા છે. રાજાની સવારી નીકળતી હશે તે સોનાની હાથાવાળી બગી અને આ ઉપરાંત નીચે તે જમાનાની રાજવી વૈભવનું પ્રતીક લેખાતી તે પિરોજી અને ગળી જેવા નીલા રંગની ડિઝાઈનવાળી હેન્ડમેઈડ મોઝેક ટાઇલ્સ, અહીં એક આડવાત આ બંને રાજવી રંગ રહ્યા છે , ખાસ કરીને પશ્ચિમ વિશ્વમાં , એમની બનાવવાની કિંમત અતિશય ઊંચી હોવાથી શબ્દ આવ્યો રોયલ ફેમિલી માટે શબ્દ વપરાતો બ્લુ બ્લડ .
કલાપ્રેમી વાતાવરણમાં રંગીની ભરવા બેહદ સુંદર પેઈન્ટિંગ્સ અને ફોટોગ્રાફ્સ છે દેશી વિદેશી રમણીઓના . અમારું ધ્યાન ખેંચાયું બાજીરાવની મસ્તાનીના ચિત્રથી . એટલે મસ્તાની રાજવીની મહેમાન હશે કે ત્યાં પરફોર્મ કરવા આવી હશે તેવી સ્પષ્ટતા નીચે લખાયેલી માહિતીએ કરવાને બદલે અમને વધુ ગૂંચવી દીધા . કોઈક રમણીઓના નામ સાથે nymph શબ્દ ઉલ્લેખાયો છે. આ તો થયું એક માત્ર નિરીક્ષણ , તારતમ્ય દરેકનું અલગ હોય શકે.
જૂના વાદ્ય અને નાની નાની વિગતો પણ રસ ધરાવનાર માટે ખરેખર જલસાઘર છે આ આઈનામહેલ .

આંખે  ઊતરી દિલમાં વસી જાય એવી અગાશી 

દુનિયાભરમાં ફરનારા પ્રવાસીઓ માત્ર સ્થળ, સંસ્કૃતિ કે ખાણીપીણીના પ્રેમમાં પડી  જાય એ  સ્વાભાવિક વાત લાગે. પણ આજના સમયમાં હોસ્પિટાલિટી ઈન્ડસ્ટ્રીમાં થીમનો વારો આવ્યો છે. 

ફાઇવસ્ટાર હોટેલથી હટકે એવી હોટલ એટલે ‘અગાશીએ’. 

કોઈ અમદાવાદી કે સરેરાશ  ગુજરાતમાં એ વિશે ન જાણતા ન હોય તેવી શક્યતા નથી. કારણ છે ત્યાં મળતી ગુજરાતી વાનગીઓ. એક  સમયે  માત્ર રેસ્ટોરન્ટ હતી  હવે 38 રુમ ધરાવતી  બુટીક હોટલ છે. 

અમદાવાદના ટેક્સટાઇલ ક્ષેત્રે ડંકા પાડનાર મંગળદાસ ગિરધરદાસે ઈ. સ 1924માં હવેલી નિર્માણ કરાવી હતી એ હેરિટેજ હોટલમાં પરિવર્તિત કરી છે. 

મોઝેક ટાઇટલ્સ થઈ લઈ ફ્રેસ્કો, એન્ટીક આટૅ ઈફેક્ટસ  અને કંઇ કેટલું. 

જ્યાં શબ્દો ન્યાય ન કરી શકે ત્યાં વહારે આવે કેમેરા. 

ફોટો ગેલેરી જૈ એ સમયમાં ન લઈ  જાય તો જરા નવાઈ…. 

જોનારની બે, ચોરનારની ચાર આંખ તે આ…. 

એકવખત બાદશાહ અકબરે બિરબલને કહ્યુ, “બિરબલ આપણો શાહીખજાનો ધીમે ધીમે ઓછો થઇ રહ્યો છે. આવક મર્યાદિત છે અને ખર્ચા વધતા જાય છે. પ્રજા પર વધુ કર પણ નાંખી શકાય તેમ નથી અને પ્રજાકલ્યાણના ખર્ચ પર કાપ પણ મુકી શકાય તેમ નથી. મને કોઇ રસ્તો બતાવ જેથી શાહીખજાનાની ઘટ ભરપાઇ કરી શકાય”. 

બિરબલે કહ્યુ, “જહાંપનાહ, આપ નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડો એમની પાસે ઘણી સંપતિ છે.”

અકબરે બિરબલની સલાહ મુજબ નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડ્યો. કરોડોની બેનામી સંપતિ હાથ લાગી. બાદશાહને પણ આશ્વર્ય થયુ કે નગરશેઠે આટલી સંપતિ કેવી રીતે ભેગી કરી હશે ? 

નગરશેઠને આ બાબતે પુછ્યુ એટલે નગરશેઠે કહ્યુ, “મહારાજ, રાજ્યમાં જેટલા કામો ચાલે છે એ બધા જ કામના  કોન્ટ્રાક્ટમાં મારુ કમિશન છે. આ બધી એ કમિશનની કમાણીમાંથી ભેગી થયેલી સંપતિ છે”.

 અકબરને ખુબ ગુસ્સો આવ્યો. નગરશેઠની બધી જ સંપત્તિ  જપ્ત કરી લીધી. નગરશેઠ હવે રસ્તા પર આવી ગયા. બાદશાહે દયા ખાઇને એને તબેલામાં ઘોડાની લાદ ઉપાડવાની નોકરીમાં રાખી દીધા. 

કેટલાક વર્ષો પછી રાજ્યમાં દુકાળ પડ્યો. શાહીખજાનાનું તળિયું  દેખાવા લાગ્યુ એટલે અકબરે ફરીથી બિરબલને  યાદ કર્યો.

 બિરબલે કહ્યુ, “નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડો”. 

વાત સાંભળીને અકબર ખડખડાટ હસી પડ્યા. અકબરે કહ્યુ, “અલ્યા બિરબલ, હવે એ ક્યાં નગરશેઠ છે ! એ તો તબેલામાં ઘોડાની લાદો ઉપાડવાનું કામ કરે છે. એની પાસે વળી શું સંપતિ હોય ? બિરબલે કહ્યુ, “આપ તપાસ તો કરાવો”.

અકબરે એમના ખાસ માણસોને તપાસમાં મોકલ્યા તો નગરશેઠ પાસેથી બહુ મોટી સંપતિ મળી આવી. બાદશાહને આશ્વર્ય થયુ કે આટલી બધી સંપતિ કેવી રીતે ભેગી કરી હશે આ માણસે ? 

અકબરે જ્યારે ખુલસો પુછ્યો ત્યારે નગરશેઠે કહ્યુ, “ઘોડાનું ધ્યાન રાખનારા ઘોડાને ખાવાનું પૂરું  આપતા નહોતા એની મને ખબર પડી એટલે મેં  એમને કહ્યુ કે જો તમે મને આમાં ભાગ નહીં  આપો તો હું બાદશાહને બધી વાત કરી દઇશ. બસ પછી તો ત્યાં આપણું કમિશન  ચાલુ થઇ ગયું.” 

અકબરને ખૂબ  ગુસ્સો આવ્યો. બધી જ સંપતિ લઇ લીધી અને હવે દરિયાના મોજા ગણવાનું કામ સોંપ્યુ જેથી નગરશેઠ બીજાને હેરાન કરીને કોઇ સંપતિ ભેગી ન કરી શકે. 

થોડા વર્ષો પછી બાજુના રાજ્ય સાથે યુધ્ધ થયું  એટલે ખજાનો ખાલી થવા લાગ્યો. ફરીથી બિરબલને બોલાવ્યો અને મહારાજા કંઇ પુછે એ પહેલા જ બિરબલે કહ્યુ,” જહાંપનાહ, નગરશેઠને ત્યાં દરોડો પાડો.” 

અકબરને પૂરો  વિશ્વાસ હતો કે આ વખતે નગરશેઠ પાસેથી કંઇ જ નહી મળે. પણ,  દરોડો પાડ્યો તો બહુ મોટી સંપતિ મળી આવી. આ વખતે તો સૌથી વધુ સંપતિ હતી. બાદશાહે નગરશેઠને પૂછયું , “ભાઇ, તું આટલી સંપતિ કેવી રીતે પેદા કરી શક્યો ? 

નગરશેઠે કહ્યુ, “બાદશાહ, આપે મને દરિયાના મોજાં ગણવાનો જે હુકમ આપેલો એ હુકમના આધારે જ હું આટલી સંપતિ કમાયો છું. માલસામાન ભરીને જે વહાણો કિનારા પાર આવતા હોય એ બધા વહાણોને દૂર  જ અટકાવી દેતો. આપનો હુકમ બતાવીને કહેતો કે બાદશાહે મને મોજાં  ગણવાનું કામ સોંપ્યુ છે અને તમારા વહાણને કારણે ગણવામાં અડચણ થાય છે. માટે વહાણ કિનારા પર લાવવાનું નથી. છેવટે કંટાળીને મને અમુક રકમ આપે તો જ વહાણને કિનારે આવવાની મંજૂરી આપતો,  આવી રીતે કમાણી વધતી ગઇ.”

બાદશાહ અકબર ફાટી આંખે નગરશેઠ સામે જોઇ રહ્યા.

મિત્રો, આવા કેટલાય નગરશેઠો આજે પણ જીવે છે. સરકાર ગમે એવા ગાળીયા કસે પણ પોતાના રસ્તાઓ કરી જ લે…!!

(સંકલિત) 

પથ્થરની ચીસ સાંભળી છે ખરી ?

બાળવાર્તાઓના અંતમાં એક અને માત્ર એક વાત આવે : ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું . આ વાર્તાઓ સાંભળીને મોટો થનાર બાળક જયારે જવાબદાર નાગરિક બનીને ઉભો થાય ત્યારે એને વાર્તાનો એન્ડ સમજાય , એ ખરેખર ખાધું પીધું ને રાજ કર્યું ને બદલે તારાજ કર્યું એમ હોય.

આ વાત કોઈ એક વ્યક્તિ ,સમાજની નથી , એક માનસિકતાની છે. એક તરફ સરેરાશ ભારતીય સંસ્કાર ને સંસ્કૃતિની એવી તો બડાશ હાંકતો હોય કે એમ લાગે કે આખી પૃથ્વીને સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ જીવંત રાખવાનો ભાર બચારા એને જ માથે હોય. પણ, વાત તો એથી સાવ ઉલટી હોય છે. વિદેશમાં ચોખ્ખાં ચણાંક રસ્તાથી લઇ એમના સ્મારકો અને કિલ્લાઓ જોઇને મોઢામાં આંગળી નાખી જતો વર્ગ ઘરઆંગણે કોઈ ફરજ અદા કરવાનું સમજ્યો નથી , જો એમ ન હોત તો ભારતમાં હેરીટેજ સ્મારકોની આવી કરુણતા ન હોત.મારવાને વાંકે જીવતા આ સ્મારકોને જોઇને બે પેઢીની સરખામણી જરૂર થઇ જાય. એક જેમને આ સમારકનું નિર્માણ કર્યું ને બીજી પેઢી જેને આ ભવ્ય સ્મારકો જાળવતાં પણ ન આવડ્યું .

એવી જ વાત થોડા પૂર્વે પ્રકાશમાં આવી એક અધિકારી જી.સી.મિત્રાના રાજીનામાથી.ક્યારેય પ્રકાશમાં ન આવી હોત જો આ સિનિયર ઓફિસરે માથું ન ઊંચક્યું હોત.

અષાઢી બીજ . તાજેતરમાં જ વિશ્વભરમાં પ્રખ્યાત એવી જગન્નાથપુરીની રથયાત્રા થઇ, રથયાત્રા માટે ભાવિકો , શ્રધાળુઓ , તમામ ચેનલો સજ્જ પણ એ જ જગન્નાથજીનું ધામ એવું જગવિખ્યાત મંદિર ગમે ત્યારે ધરાશાયી થઇ શકે એવી હાલતમાં છે. ભગવાન રથયાત્રા પર નીકળ્યા હોય ત્યારે ખુદ પોતાના જીર્ણશીર્ણ ઘરની મરામત ભક્તના મહેરામણને અપીલ કરે તો છે બાકી તો આ મંદિરની હાલત વિષે ન તો રાજ્ય સરકાર ચિંતિત છે ન કેન્દ્ર સરકાર.

આ વાત પ્રકાશમાં આવી આર્કિયોલોજીસ્ટના રાજીનામાથી. એનો અર્થ એ થયો કે આ નેક ઓફિસરે માથું ન ઊંચક્યું હોતે તો આજે પણ આર્કિયોલોજી ઓફ ઇન્ડિયા (ASI)એ વારંવાર કરેલી વિનવણીઓ નેતાજીઓના બહેરા કાન પર અથડાઈને પાછી ફરી હોત અને જયારે મંદિરને નુકશાન પહોંચતે ત્યારે આખો ટોપલો એક યા બીજા અધિકારીના નામે ઢોળી દેવામાં આવત. એએસઆઈ વારંવાર સરકારને જણાવી ચૂકી છે કે મંદિરની હાલત નાજુક છે. જો તાત્કલિક પગલા ન લેવાય તો મંદિર ગુમાવવાનો વારો આવશે અને હા, અંદર રહેલા શ્રદ્ધાળુઓના જાનમાલનું જોખમ તો ખરું જ.

આ પત્ર મળતાંની સાથે જ ઓરિસ્સાના મુખ્ય પ્રધાને કેન્દ્રને મોકલી આપ્યો. ચલકચલાણું

b-jagannath-temple
એએસઆઈ વારંવાર સરકારને જણાવી ચૂકી છે કે મંદિરની હાલત નાજુક છે. જો તાત્કલિક પગલા ન લેવાય તો મંદિર ગુમાવવાનો વારો આવશે.

 

પેલે ઘર ભાણું એ ઘાટમાં રીપેરીંગમાં વિલંબની હવે હદ થઇ ગઈ છે.

અધિકારીએ તો રાજીનામું આપીને પોતાની સ્થિતિ સિક્યોર કરી લીધી પણ હકીકતે વાંક માત્ર સરકારોનો નથીEnter a caption.

નાનું બાળક પણ જાણે છે કે આર્કિયોલોજી વિભાગમાં બાબુઓ કઈ રીતે કામ કરે છે. બેદરકાર,આળસુ સ્ટાફ નકશાની જાળવણી સુધ્ધા કરી શકતો નથી. આ વિભાગ માત્ર લોકોમાં જાણીતાં સ્થળ પર જ ધ્યાન આપે છે. બાકી રહી વાત સ્વચ્છતા અને દરકારની. જે આ મંદિરોની મુલાકાત લઇ ચુક્યા છે એમને એ વાતની જાણ તો હોવાની જ કે મંદિરમાં ધાર્મિક વિધિઓને નામે જે દૂધ , દહીં , મધ સાકર મિશ્રિત પંચામૃતના અભિષેક થાય છે અને જ્યાં જુઓ ત્યાં સડેલા ફૂલના ઢગલાં. આ બધાનો અતિરેક પણ એક મહા ત્રાસ છે. એ પથ્થરને પણ કોરી નાખે છે. બાકી હોય તેમ આઠ સદીથી પડતો તાપ ટાઢ તડકો ને વરસાદ.ભવ્ય મંદિરનું બાંધકામ ગમે એટલું મજબૂત હોય પણ કાળની થપાટ સામે કેટલીક ઝીંક ઝીલી શકે ?

મંદિરો પંડા કે પંડિતો સહુ માટે દૂઝતી ગાય છે. પણ કોઈને એની સારસંભાળ રાખવી નથી.

જગન્નાથ પુરીનું મંદિર સ્વયં એક અજાયબી છે. 850 વર્ષ જુનું મંદિરનું નિર્માણ 1161ની સાલમાં ચોલા સામ્રાજ્યના રાજવી અનંતવર્મન દેવ દ્વારા થયું હતું. મુખ્ય મંદિર તો માત્ર ત્રણ છે પણ પરિસરમાં નાનામોટાં મળીને કુલ 31 મંદિરો છે. હિંદુ સ્થાપત્યનો બેજોડ નમૂનો લેખાતું મંદિર ઘણી બધી રીતે અનોખું છે. મુખ્ય મંદિરના શિખર પર એક ચક્ર છે. દૂરથી નાનું દેખાતું એ ચક્ર 20 ફૂટ ઊંચું અને એક ટન વજન. અભિભૂત થઇ જવાય એવું આ મંદિર હવે ધ્વસ્ત થવાને માર્ગે છે એ સાંભળીને હૃદય બેસી પડે.

વાત માત્ર હિંદુ મંદિરોની નથી. વાત છે સરેરાશ ભારતીયની નિસ્પૃહતાની. સરકારની લાપરવાહી અને સરકારી અધિકારીઓની બેદરકારી.

index_neela
મુખ્ય મંદિરના શિખર પર એક ચક્ર છે. દૂરથી નાનું દેખાતું એ ચક્ર 20 ફૂટ ઊંચું અને એક ટન વજન.

ગૌરવશાળી મંદિરો હોય કે સ્થાપત્ય ,પ્રાચીન કિલ્લાઓ , સ્મારકો મોટાભાગના ઓછેવત્તે અંશે લૂણો લાગી ચૂક્યો છે.

જેનાથી ઇન્ડિયાની ઓળખ વિશ્વભરમાં છે એ તાજ મહાલનો દાખલો લો. આગ્રામાં વિકસી રહેલી ઇન્ડસ્ટ્રી સંગેમરમરના તાજ મહાલને કાળો બનાવી રહી છે એવી ફરિયાદ તો જૂની થઇ ચૂકી. છતાં એ માટે કોઈ હલ શોધાયો નથી. જો કે તાજ મહાલ માટે એક વાત આશ્વાનીય છે કે એ એવી કંગાળ હાલતમાં નથી જેવી હાલતમાં ઔરંગાબાદનો બીબી કા મકબરા છે. છતાં , દેશવિદેશથી આટલાં ટુરિસ્ટ આવતાં હોવા છતાં મૂળભૂત સુવિધાને નામે મીંડું છે. તાજમહાલ અને આગ્રાના કિલ્લા વચ્ચે પ્રો પુઅર ડેવલપમેન્ટના નામે રાજ્ય સરકાર સ્કાયવોકની તૈયારી કેટલીય વાર થઇ ચૂકી છે જેમાં 50 કરોડ રૂપિયાની યોજના તૈયાર થઇ ગઈ પણ શાહજહાં ગાર્ડનની હાલત જોવા જેવી છે , એમાં પત્થર પાથરવાના નામે નવ કરોડ રૂપિયા ચાઉં થઇ ચૂક્યા છે. હવે ટૂંક સમયમાં વર્લ્ડ બેન્કે આપેલા બાકીના નાણાં થાળે પાડી નખાશે.

જો તાજમહાલની હાલત આવી હોય તો કુતુબ મિનાર , હુમાયુના મકબરા , તઘલક કિલ્લા વિગેરેની હાલત વિચારી લેવાની .

સ્મારક હિંદુ મંદિર હોય કે મુસ્લિમ મકબરો , દરેક ઐતિહાસિક સ્મારકનું એક અલાયદું સ્થાન હોય છે.

100_0424_
ટુરિસ્ટને ઠીક ખુદ દિલ્હીવાસીઓને જાણ નથી કે દિલ્હીની સૌ પ્રથમ મહિલા શાસક રઝિયા સુલતાનનો મકબરો ક્યાં છે.

100_0448_.jpg

ક્યારેક દિલ્હી જવાનું થાય તો તુર્કમેન ગેટ પાસે નાની નાની ગલીઓ ને બિસ્માર મકાન વચ્ચેથી પસાર થતાં નાની બે મઝાર જોવા મળે. એક જમાનાની મલિકાની કબર આજુબાજુ મકાનોથી ઘેરાયેલી છે. એક કબર રઝિયાની અને અને એક બહેન સાઝિયાની મનાય છે. ASIની દેખરેખ હોવા છતાં હાલહવાલ જોવા જેવા છે.

દિલ્હી , આગ્રા, મુંબઈ , હાલત બધે સરખી છે. એક આશ્વાસનની વાત એટલી છે કે રાજસ્થાને પોતાની ખુમારી જેવા કિલ્લો , મહેલો સાચવી જાણ્યા છે. મહારાણા પ્રતાપનું જન્મસ્થળ એવો કુંભલગઢ કિલ્લો હોય કે પછી ઉદેપુરનો સિટી પેલેસ, વિદેશી ટુરિસ્ટ ઇન્ડિયાની સારી છાપ લઈને જાય એવી જાળવણી માત્ર આ રાજ્યમાં થઇ છે. આમ તો આખા મહારાષ્ટ્રમાં પચાસથી વધુ કિલ્લાઓ છે. પણ , એક કિલ્લો વ્યવસ્થિત હાલતમાં નથી.

 

બાજીરાવ મસ્તાની ફિલ્મ આવી એટલે ઉત્સાહીઓએ દોટ મૂકી શનિવારવાડા જોવા . શનિવારવાડા તો હજી ઠીક ઠીક જળવાયેલી હાલતમાં છે પણ મસ્તાનીબીની કબરના પથ્થર સુધ્ધાં ઉખડી ગયા છે .
પૂણેમાં આ હાલત છે તો આધુનિક મુંબઈ જ્યાંની પ્રજા વરણાગી , અતિ શિક્ષિત મનાતી રહી છે ત્યાં તો હાલત એથી ખરાબ છે. જે એક જમાનામાં પોર્ટુગીઝ રાજધાની હતું ત્યાં મુખ્ય ત્રણ કિલ્લો હતા. એક બાન્દ્રાનો આજે એક કિલ્લો સમ ખાવા પૂરતો બચ્યો નથી. પણ મુંબઈ જે એક જમાનામાં પોર્ટુગીઝ રાજધાની હતું ત્યાં આજે એક કિલ્લો સમ ખાવા પૂરતો બચ્યો નથી. એ કિલ્લો માત્ર દેખા દે છે ફિલ્મોમાં , કાસલ અગૌડા, લોકો તો એનું નામ સુધ્ધાં ભૂલી ગયા છે.
આ કિલ્લો સહુ કોઈએ જોયો હશે પણ ફિલ્મમાં , લવ સીનમાં કે પછી હોરર સીનમાં પણ માહિમ અને વસઈ કિલ્લાઓની પડું પડું થતી રાંગે કહેવું પડે છે અહીં એક કિલ્લો હતો.
કેમ આવી ઉદાસીનતા ? આ વાતનો તો કોઈ જવાબ નથી.
સરેરાશ ભારતીય માત્ર વિદેશમાં જઈને બીજાના સ્મારકોના થતાં જતનની ગુલબાંગ મારી શકે છે પણ જયારે ઘરઆંગણે આવી કોઈ જવાબદાર નાગરિકની ફરજની વાત આવે ત્યારે પાનની પિચકારી મારીને પૂછે છે : એમાં મારે શું ?

છેલ્લે છેલ્લે
જમીન હૈ ન બોલતી
જહાં દેખકર મુઝે નહીં જબાન ખોલતા
નહીં જગહ કહીં જહાં ન અજનબી ગીના ગયા
કહાઁ કહાઁ ન ફિર ચૂકા દિમાગ દિલ ટટોલતા
કહાં મનુષ્ય હૈ કી ઉમ્મીદ છોડકર જીયા
ઇસીલિયે ખડા રહા કી તુમ મુઝે પુકાર લો